“ਮਿਰਚੀ ਮੇਂ ਆਗ ਲਗ ਗਈ”
2 ਦਸੰਬਰ 1984 ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨੁਸਰਤ ਜਹਾਂ ਦੀ ਔਖੇ ਸਾਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੇ-ਸਾਲਾ ਬੇਟਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰੌਲ਼ੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫੀਕ ਉੱਠ ਗਏ।
“ਕਿਆਮਤ ਕਾ ਮੰਜ਼ਰ ਥਾ,” 70 ਸਾਲਾ ਸ਼ਫੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਵਾਬ ਕਲੋਨੀ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਉਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸੇ ਦਿਨ 40 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ ਦੇ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸ਼ਫੀਕ ਅਗਲੇ ਕਈ ਸਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ 18 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦੂਸ਼ਿਤ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਰਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਟਰਸੱਟ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬੋਰਵੈੱਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
1984 ਦੀ ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼ਫੀਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਿਟਡ (UCIL) ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (UCC) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸਾਵ 2 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ – ਯੂਸੀਆਈਐੱਲ ਫੈਕਟਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਮਿਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਈਨੇਟ ਲੀਕ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹਾਦਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
