गाईचं शेण, चिकणमाती आणि बांबू. माजुलीमध्ये मुखवटे बनवतात, त्यासाठी या तीन गोष्टी अशा काही गुंफल्या जातात, की सुंदर चेहरे तयार होतात. ब्रह्मपुत्रेतल्या या बेटावर राहाणार्या या कलाकारांच्या कित्येक पिढ्या हे कौशल्य दाखवत मुखवटे तयार करत आल्या आहेत, आपल्या पुढच्या पिढ्यांना हा वारसा देत आल्या आहेत. ‘‘आमच्या संस्कृतीत हे मुखवटे खूप महत्त्वाचे आहेत. आमचं कुटुंब हे मुखवटे बनवणार्या काही शेवटच्या कुटुंबांपैकी एक आहे.’’ कलाकार अनुपम गोस्वामी सांगतात. इथे तयार होणारे अगदी साधे आणि खूप कलाकुसर असलेले, असे दोन्ही प्रकारचे मुखवटे माजुलीमध्ये होणार्या वार्षिक नाट्यप्रयोगांमध्ये आणि देशभरात अनेक महोत्सवांमध्ये घातले जातात.
‘‘आता आमच्या कुटुंबाची ही परंपरा पुढे नेण्याची जबाबदारी माझी आहे,’’ पंचवीस वर्षांचा अनुपम म्हणतो. त्याच्या कुटुंबाच्या कित्येक पिढ्या हा व्यवसाय करतायत. अगदी आताही नऊ जणांच्या या कुटुंबातला प्रत्येक जण या कलेशी संबंधितच काही ना काही करतोय.
‘‘जगभरातले पर्यटक माजुली बेट बघायला येतात आणि इथली आठवण म्हणून मुखवटे घेऊन जातात,’’ धिरेन गोस्वामी सांगतात. ते अनुपमचे काका. गोस्वामी कुटुंबाचा मुखवटे बनवण्याचा छोटा कारखाना आहे आणि त्याला लागूनच तयार झालेले मुखवटे विकण्यासाठी दुकान आहे. ४४ वर्षांचे धिरेन या दुकानात मुखवटे विकतात. एक साधा मुखवटा साधारण ३०० रुपयांना मिळतो. पण त्याचा आकार, मागणी आणि गरजेनुसार त्यात भरलेले अनेक तपशील, यामुळे त्यांची किंमत १०,००० रुपयांपर्यंतही जाऊ शकते.
माजुली हे भारतातलं नदीत असलेलं सर्वात मोठं बेट आहे. २०११च्या जनगणनेनुसार आसाममधल्या वैष्णव धर्मियांचं ते मुख्य केंद्र आहे. वैष्णवांचे ६२ सत्रा, म्हणजे मठ तिथे आहेत.
