“ਇੱਥੇ ਰੋਟੀ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਸ਼ਰੇਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।”
ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ। “ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਲੜ-ਭਿੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,” 25 ਸਾਲਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਖੁਦ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੀ ਅਭਾਗੀ ਮਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚਿੱਟਾ, ਟੀਕੇ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਕੈਪਸੂਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
“ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨਸ਼ਾ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਮਰ ਜਾਣਗੇ।” ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ ਤੇ ਰਾਉਕੇ ਕਲ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਸਟੋਰੇਜ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਭਰਨ ਦੇ ਉਹਨੂੰ 15 ਰੁਪਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਦੀਆਂ 12 ਕੁ ਬੋਰੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ 180 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਦਾ 45 ਸਾਲਾ ਪਤੀ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਦਾਮ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਣਕ ਜਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਭਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਕੰਮ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਦੇ 300 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧਾ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੁਆਂਢਣ ਕਿਰਨ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਵਾਂਗੇ।”
ਕਿਰਨ ਦੀ ਇਹ ਸਾਫ਼-ਬਿਆਨੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹਦਾ ਪਤੀ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਬੇਟੀ ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬੇਟਾ, ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ੇ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”
ਅੱਠ-ਜਣਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਟੱਬਰ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ’ਚ ਆਈਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਣਗੇ?”
