ਗੋਦਨਾ ਕਲਾ: ਸਿਆਹੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਰਾਜਪਤੀ ਦੇਵੀ ਮੰਡੇਰ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਖੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹੀ ਸਤਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਝੋਲ਼ਾ ਲਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਸੂਈਆਂ ਦਾ ਡੱਬਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਪਤੀ ਇੱਕ ਗੋਦਨਾ (ਟੈਟੂ) ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ, ਚੰਦਰਮਾਵਾਂ, ਬਿਛੂਆਂ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਟੈਟੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। 45 ਸਾਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤੋਰਿਆ।

"ਮਾਈ ਸੰਗੇ ਜਾਤ ਰਹੀ ਥਾ ਵੇਖਤ ਰਹੀ ਉਹਾਨ ਗੋਦਤ ਰਹਾਂ, ਤਾ ਹਮਾਹੂ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਸਿੱਖਤ ਰਹੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਟੈਟੂ ਕਲਾਕਾਰ ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੋਦਨਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ)।

ਗੋਦਨਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਲਾਰ (ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤਹਿਤ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜ੍ਹੀਓਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸਕਰਤਾ ਰਾਜਪਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਟੈਟੂ ਚਿੱਤਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਖੋਦਿਆ ਤੇ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅਰਥ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਟੈਟੂ (ਗੋਡਨਾ) ਖੁਦਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਜਾਪਤੀ ਨੇ ਛੇ ਘੰਟੇ ਪੈਦਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ ਹਨ ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਮੰਡੇਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਲਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਖੜਗੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਪਾਏ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਤੁਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗੋਦਨਾ ਕਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। 50 ਸਾਲਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਧਾਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਮਰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪਤੀ - ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੋਲਡ/ਸਾਂਚੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਜਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਨੂੰਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ - ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ, ਗਊ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ।

"ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ 15 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਹੈ," ਰਾਜਪਤੀ ਨਾਗਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਂਡੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਚੌਥਾਈ ਕਿਲੋ ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

"ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਰਜਾਰੀ ਕਜਾਰ (ਕੋਹਲ) ਹੈ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੀਲੇ ਡੱਬੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

ਰਾਜਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਬੈਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਿਖਾਏ।

"ਇਸਕੋ ਪੋਥੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇਸਕੋ ਡਾਂਕਾ ਫੂਲ [ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਡੂੰਕਾ ਫੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]," ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ਭਾਂਡਾ ਜੋ ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। "ਇਸਕੋ ਹਸੋਲੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ, ਯੇ ਗਲੇ ਮੇਂ ਬਨਤਾ ਹੈ [ਇਸ ਨੂੰ ਹਸੂਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਲ਼ੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]," ਰਾਜਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਜਪਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗਿੱਟਿਆਂ, ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਰਦਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਕਰਦਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਪੈਟਰਨ ਟੈਟੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟੈਟੂ  ਹਰ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

"ਹਰ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਟੈਟੂ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਰਾਓਂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਜਾਟ [ਸਥਾਨਕ ਫੁੱਲ], ਹੋਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਰੀਆ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਿੰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਡਾਟ ਟੈਟੂ ਲਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਨੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਲੱਤ 'ਤੇ ਸੁਪਾਲੀ (ਬਾਂਸ ਦੀ ਟੋਕਰੀ) ਦਾ ਟੈਟੂ ਹੈ। ਪਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੇਚੇਰੀਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ 49 ਸਾਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਟੈਟੂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। "ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਟੈਟੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਟੈਟੂ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ," ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇਹ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

"ਗੋਦਨਾ ਕਲਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ," ਰਾਏਪੁਰ ਦੀ ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਸੂ ਤਿਰਕੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਗੋਹਮੁਨੀ ਦੇਵੀ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਦਨਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲਾਤੇਹਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਪਾਡੋਹਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ 65 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਦਨਾ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸਕਰਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੋਹਮੁਨੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਟੈਟੂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਗੋਦਨਾ (ਜ਼ਹਿਰ ਟੈਟੂ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

"ਮੈਂ ਗੋਦਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ," ਉਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਟੈਟੂ ਨਾਲ਼ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗਲਾਗੰਡਾ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੋਹਮਨੀ ਨੇ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਟੈਟੂ ਕਲਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ. "ਹੁਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜੇ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡੋ-ਪਿੰਡੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ [...] ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਹਨੇ ਕਰਨਾ," ਗੋਹਮਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੋਦਨਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾਲਕੋਰੀ ਕੇ ਦੂਧ (ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਂਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ), ਕਾਜਲ (ਜੰਗਲ ਲਈ), ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੋਦਨਾ ਨੂੰ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੇਤਰਮੁਹੀ ਸੂਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਨੋਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਲਾਗ ਦਾ ਖਤਰਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਕਾਜਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ," ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਟੈਟੂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸੂਈਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੇਸਟ ਬਣਾ ਲਓ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾਓ। ਫਿਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਪੈੱਨ ਜਾਂ ਪੈਨਸਿਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਈਆਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੈਟਰਨ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸੂਈਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਈ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਸੂਈਆਂ। "ਸਾਡਾ ਗੋਦਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ," ਰਾਜਪਤੀ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਟੈਟੂ ਦੇ ਆਕਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, "ਛੋਟੇ ਲਈ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੱਡੇ ਲਈ ਵੀ ਘੰਟੇ," ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਲਦੀ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਬੁਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਹਿਲਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਗੋਦਨਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਗਾਉਂਦਾ," ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੋਦਨਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵੀ ਗਏ ਹਨ।

"ਇਸ ਤਿੰਨ-ਡੌਟ ਟੈਟੂ ਦੀ ਕੀਮਤ 150 ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਕੀਮਤ 500 ਰੁਪਏ ਹੈ," ਰਾਜਪਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਗੋਦਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਪੈਸੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਚਾਵਲ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਸਾੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ।

ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਟੂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੋਦਨਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਗੋਦਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਕੁੜੀਆਂ ਹੁਣ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਟੈਟੂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

"ਲੋਕ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਬਿੱਛੂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ," ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਕਲਾ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਮਾਈ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਂਡੇ ਵੇਚਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। "ਜੇ ਅਸੀਂ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40,000-50,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਸਿਰਫ 100-200 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੈ," ਰਾਜਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

"ਟੈਟੂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਕਲਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਟੈਟੂ. ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਐਮਐਮਐਫ) ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ