ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ - ਅਜੀਤ ਨਵਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘਟ 3000 ਕਿਸਾਨ ਆਏ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਮੁਨਾ ਵਾਂਗੂੰ ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ 150 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਯਮੁਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਗੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਏਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਉੱਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣਗੇ,” ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਲਾਲ ਕਮੀਜ਼ ਪਹਿਨੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। “ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸੋਕਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। (ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਕਿਸਾਨ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਿਜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਸੋਕਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। (ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਕਿਸਾਨ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਿਜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਕੰਮ ਲੱਭਾਂਗੇ?”
ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਦਾਲ-ਚੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੇ ਕਿਸਾਨ 11 ਵਜੇ ਤਕ ਛੱਕ ਕੇ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਸ਼ਿਕ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੰਗਾਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਤੁਲਜਾਬਾਈ ਭਡੰਗੇ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਕਰੀਬ 35 ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਖਾਣੇ ਲਈ ਭਾਖਰੀ ਅਤੇ ਚਟਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਕੁਝ ਖਾਸ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। “ਅਸੀਂ ਸਫ਼ਰ ਲਈ 1000 ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ ਹਨ,” ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। “ਕੱਲ ਅਸੀਂ ਖਾਣੇ ‘ਤੇ 200 ਰੁਪਏ ਖਰਚੇ। ਅਸੀਂ ਰਿਕਸ਼ੇਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਿਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤਕ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਭਾੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ (ਅਤੇ ਦਿਹਾੜੀ) ਛੱਡਣੀ ਪਏਗੀ। ਇਹ ਮਾਰਚ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਕਰਾਂਗੇ।
ਨਾਸ਼ਿਕ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਵਣ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧਿਨਿਯਮ- 2006 ਦਾ ਲਾਗੂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਅਧਿਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਉਹ ਮੁੱਦਤਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਡੰਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਓਨ੍ਹਾ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋ ਵਾਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਖਾਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਓਨ੍ਹਾ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗੀ?”
