રાજીન્દર બે પાંદડા અને એક કળી શોધવા માટે સખત મહેનત કરી રહ્યા છે. તેમની આંગળીઓ ઢાળવાળી ટેકરી પર એકસરખી હરોળમાં વાવેલા ચાના છોડને અડકી રહી છે. તેમનાં પત્ની સુમના દેવી, બાજુમાં ટોપલી પકડીને ઊભાં છે. હિમાલયની ધૌલાધર પર્વતમાળામાં આવેલી આ ટેકરીના ચાના બગીચામાં ઊંચા ઓહી વૃક્ષો અડીખમ ઊભા છે, જે માણસોને વામણા દેખાડે છે.
અત્યારે લણણીનો સમય ચાલી રહ્યો છે, અને રાજીન્દર સિંહને ઊતાવળે પાંદડા શોધવા છતાં કંઈ હાથ લાગતું નથી. તેઓ દરરોજ કાંગડા જિલ્લાના ટાંડા ગામના આ ખેતરમાં આવે છે, અને સુમના અથવા તેમનો 20 વર્ષીય પુત્ર આર્યન તેની સાથે હોય છે. આમ તો એપ્રિલ અને મે મહિનો ચા ચૂંટવાનો મહિનો હોય છે, જેને ફર્સ્ટ ફ્લશ કહેવાય છે; પણ આ વખતે ચૂંટવા માટે કંઈ નથી.
હિમાચલ પ્રદેશના પાલમપુર તાલુકામાં આવેલા તેમના ચાના બગીચા સૂકાઈ જવાથી ચિંતિત અવાજે તેઓ કહે છે, “ગરમી પડી રહી છે, અને વરસાદ ક્યારે આવશે તેની ખબર નથી!”
છેલ્લા બે વર્ષમાં થયેલા નબળા વરસાદને જોતાં રાજીન્દરની ગભરાટ સમજી શકાય તેમ છે. 2016ના FAO ઇન્ટરગવર્મેન્ટલના એક અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે, “અનિયમિત વરસાદથી ચાના વાવેતરને નુકસાન થાય છે.” તે અહેવાલમાં ચાના પાક પર આબોહવા પરિવર્તનની અસરનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે, જે પાકને ખાસ કરીને ફેબ્રુઆરીથી એપ્રિલ મહિના દરમિયાન વરસાદની આવશ્યક્તા હોય છે. જે પછી, એપ્રિલમાં પ્રથમ વાર થતી પાકની લણણીમાં તેની સૌથી વધુ કિંમત ઉપજે છે − 800 રૂપિયા જેટલી અને ક્યારેક ક્યારેક તો કિલોગ્રામ દીઠ 1,200 રૂપિયા.
આમ તો 2022નું વર્ષ રાજીન્દર માટે ખાસ રહેવાનું હતું, જેમણે વધુ બે હેક્ટર જમીન ભાડાપટ્ટે લીધી હતી. તેઓ કહે છે, “ મને લાગ્યું કે તેનાથી મારી આવક વધશે.” તેમની પાસે હવે કુલ ત્રણ હેક્ટર જમીન હોવાથી, તેમને સિઝનના અંતે 4,000 કિલો ચાનો પાક મળવાની અપેક્ષા હતી. તેમણે ભાડાપટ્ટા પેટે 20,000 રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા, અને કહે છે કે ચાની વાવણીમાં મજૂરોના વેતનનો ખર્ચ કુલ ઉત્પાદન ખર્ચના 70 ટકા જેટલો હોય છે. તેઓ ઉમેરે છે, “બગીચાની જાળવણીમાં માટે ઘણી મજૂરી અને ખર્ચ થાય છે.” અને પછી પાંદડા પર આગળની પ્રક્રિયા કરવા પાછળ પણ વધારાનો ખર્ચ થાય છે.
