"ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" 15 ਸਾਲਾ ਕਿਰਨ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੇ 5 ਵਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੋਂ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਪਏਗਾ। ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਗਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਢਣਗੇ।
ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਜਲਦੀ ਉੱਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਤਾਂ ਕੰਮ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਕੂਲ ਵੱਲ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 6:30 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਿਪਟਾਉਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। “ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਭਾ 7 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 20-25 ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਰਨ ਦੇਵੀ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਦਾ ਸਕੂਲ ਉਸਦੇ ਘਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਾਰਵੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਰਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ, 40 ਸਾਲਾ ਪੂਨਮ ਦੇਵੀ ਅਤੇ 67 ਸਾਲਾ ਦਾਦਾ ਖੁਸ਼ੀਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਘਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 800 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਣਕ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਂਈ ਮੌਸਮੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਨਮ ਦੇ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਰਨ ’ਤੇ ਹੋਰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੋ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਰਨ ਲਈ ਆਮ ਨੇਮ ਹੁੰਦੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਦੁਖ਼ਦਾਈ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। “ਵੈਸੇ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਲੀਹਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
