'ਮੈਂ ਕੀ ਕਮਾਵਾਂ, ਕੀ ਖਾਵਾਂ?'

''ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ,'' ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲਾਤੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ, 68 ਸਾਲਾ ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਸੱਯਦ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ''ਮੈਂ ਇਹ ਕੱਪੜਾ (ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਮਾਸਕ) ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਾਹਿਆ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।''

ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ, ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ''ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਬੋਝ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।''

ਜਾਹੇਦਾਬੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹਨ- ਜਿਸ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਅਤੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਜਾਹੇਦਾਬੀ) ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦੇ ਮਾਲਕ ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਤਬਲੀਗੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਡਲੀ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਕੋਵਿਡ-19 ਦਾ ਹੌਟਸਪਾਟ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈਆਂ,'' ਉਹ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀ ਹਨ। ''ਮੇਰੇ ਜੁਆਈ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ?''

ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਦੀ ਆਮਦਨੀ 5000 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 1000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਹੋ ਗਈ। ''ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਣਗੇ?'' ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹਨ। ''ਮੈਂ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੀ... ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ।''

ਬੀਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲੀ ਹੋਵੇ। ''ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਬੇਕਾਰ (ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ) ਹੋ ਗਈ ਹੈ,'' ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ 3000 ਰੁਪਿਆ ਕਮਾ ਰਹੀ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਵਿਡ-19 ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲਹਿਰ ਪੂਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।''ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਝੁੱਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਨਿਯਮਾਂ (ਸਰੁੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ) ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।''

ਇਸਲਈ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮਾਲਕ ਪਾਸੋਂ ਸਿਰਫ਼ 700 ਬਦਲੇ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ।

ਗੌਸੀਆ ਦੇ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ''ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਸਿਲਾਈ ਦਾ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ- ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਲਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਦੋਬਾਰਾ ਕਿਸੇ ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ''ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਰੋਨਾ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਇਸ ਡਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਫੱਸ ਜਾਵਾਂਗੇ?''

ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ, ਅਜੂਬੀ ਲਦਾਫ਼ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਇਮਾਮ ਲੱਦਾਫ਼ ਦੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ''ਅਸੀਂ ਓਮਰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਂ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ।

ਦਿਹਾੜੀ-ਦੱਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇਮਾਮ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਬੀਮਾਰ ਸਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਲਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਡਨੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਲਈ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ, 38 ਸਾਲਾ ਅਜੂਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਮਰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੂਨੇ ਚਲੀ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ 5,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਲਜਾਪੁਰ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਨਲਦੁਰਗ ਪਿੰਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ''ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਵਰ੍ਹੇ 27 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੂਨੇ ਤੋਂ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਲਦੁਰਗ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਰੀਬ 12 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ,'' ਅਜੂਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ''ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ।''

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਲਦੁਰਗ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਇਮਾਮ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਬੀਮਾਰ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਅਜੂਬੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਫੌਰਾਨ ਓਮਰਗਾ ਵੱਲ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਲਦੁਰਗ ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ''ਸਾਡੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਓਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਮਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ,'' ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹਨ।

12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼, ਇਮਾਮ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤ ਭਰਾ ਨੇ ਅਜੂਬੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਨੇ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ''ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਰਾਤ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਲਦੁਰਗ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ,'' ਅਜੂਬੀ ਦੱਸਦੀ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਜੂਬੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਜੂਬੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨਜਬੁੰਨਬੀ ਦਵਲਸਾਬ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,''ਉਹਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਸਾਂ।''

''ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ ਸਾਂ,'' ਅਜੂਬੀ ਦੱਸਦੀ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਉਹ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਓਮਰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੀ ਗਈ। ''ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ, ਜਿਹਦਾ  ਮੈਨੂੰ 700 ਰੁਪਏ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੀ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੌਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 3,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹਾਂ।''

ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਰੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜੂਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ''ਮੈਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਸੀ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ''ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨਲਦੁਰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਆਏ ਅਤੇ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ।''

ਨਾ ਤਾਂ ਅਜੂਬੀ ਕੋਲ਼ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੌਸੀਆ ਕੋਲ਼। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਨ ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨ ਧਨ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ 2020 ਤੱਕ) 500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਮਿਲ਼ਣੇ ਸਨ। ''ਮੈਂ ਬੈਂਕ ਜਾ ਕੇ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ,'' ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਇਹ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਦਦ ਮਿਲ਼ਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬੈਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਗੌਸੀਆ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਜੈ ਗਾਂਧੀ ਨਿਰਾਧਾਰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਹਨ, ਜਿਹਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਿਧਵਾ, ਇਕੱਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨੇ 900 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਹੀ- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 2020 ਤੱਕ ਪੈਨਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਫਰਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ੀ।

ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਇਕੱਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ''ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਬੱਚਤ ਪੂੰਜੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁਖਮਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ,'' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਡਾ. ਸ਼ਸ਼ੀਕਾਂਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸਮਾਨਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਐੱਚਏਐੱਲਓ (HALO) ਮੈਡੀਕਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਤਾ-ਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੋਵਿਡ-19 ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ''ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਕਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ,'' ਜਾਹੇਦਾਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਗੌਸੀਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ''ਬੀਮਾਰੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ ਪਰ ਸਗੋਂ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਵੇਗਾ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ