“ਜਦੋਂ (ਖੇਤਾਂ ‘ਚ) ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਤਾ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ,” ਗੰਗੇ ਦਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਲਾਊਦ ਵੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਖਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਝਾੜ ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਲਿੰਗਾ ਪਾਰਾ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗੂੜੇ ਸਲੇਟੀ ਪੱਥਰ, ਜਿਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰਾਂ ਜਿੱਡਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਾਂ ਜਿੱਡਾ ਵੱਡਾ, ਏਥੋਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੰਡਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖਤ ਏਥੋਂ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਤੇ ਹਾਵੀ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਬਾਲਿੰਗਾ ਪਾਰਾ, ਬਸਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਮਰਾਵਤੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸੀ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਸਬੇ ਰਾਜਨੰਦਗਾਉਂ ਤੋਂ ਏਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ, ਬੱਸ ਦੇ ਅੱਠ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਇੰਜਰ-ਪਿੰਜਰ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਲਵਲੇਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੈਦਲ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗਲੀ 'ਤੇ ਹੀ ਲੁੱਕ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ, ਧੂੜ ਮਿੱਟੀ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਗੋਹੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਬੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਲਿੰਗਾ ਪਾਰਾ ਦੇ 336 ਵਸਨੀਕ (2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ) ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਲਗਭਗ 60 ਇਕ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਘਰ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ-ਗਾਰੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਟੀਨ ਜਾਂ ਐਸਬੈੱਸਟਅਸ ਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰੇ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਨਿਓਨ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
33 ਸਾਲਾ ਗੰਗੇ ਸੋੜੀ, ਗੌਂਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਬਰਾਦਰੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਹ ਹਲਬੀ, ਗੋਂਡੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਮਾਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿਤੀ।
ਗੰਗੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ਼ ਕਰਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਹੂਏ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ, ਤੜਕੇ ਤਕਰੀਬਨ 5 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਦਿਨ ਦੇ ਖਾਣੇ ਲਈ ਝੋਨਾ ਛੱਟਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਦੀ ਹਾਂ, ਨੇੜਲੇ ਪੰਪ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਲਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਨਾਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਕੇ 10 ਵਜੇ ਤਕ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।” ਦੁਪਹਿਰੇ ਉਹ ਥੋੜੀ ਕੁ ਦੇਰ ਲਈ ਘਰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। “ਫੇਰ ਮੈਂ ਨਹਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਗੋਹੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਪਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਲਈ ਚੌਲ ਤੇ ਤਰੀ (ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ 'ਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਦੋਨੋਂ) ਪਕਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਖਾਸ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੂੜੀ ਅਤੇ ਖੀਰ (ਦਲੀਏ ਦੀ ਬਣੀ) ਛਕਦੇ ਹਾਂ।”
ਗੰਗੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੁਮੇਂਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮੰਗਲਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਸ਼ਿਵਰਾਜ, ਉਮੇਸ਼, ਸਹਨਦਾਈ ਤੇ ਰਤਨੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ-ਜਿਤੇਸ਼ਵਰੀ (15), ਜਯੋਤੀ (13), ਤੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨਾਲ਼ ਗਲੀ ਤੋਂ ਥੋੜੇ ਹਟਵੇਂ ਇੱਕ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਟਾਈਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਣੀ ਉਹਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਸ਼ੋਖ ਹਰੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ 'ਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਘੁਮਾਓਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
