ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੱਥੀਂ ਫੁੱਟਪਾਥ 'ਤੇ ਖਲ੍ਹੋਤੀ ਰਹੀ ਜਿਓਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਖੰਡ੍ਹਰ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਦੰਦਿਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ। ਉਹਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਹੁਣ ਗਿਣਤੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਹੁਣ ਹੋਏ ਜਾਂ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰਦਾ। ਉਹਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਮਿੰਟਾਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਅਹਿੱਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਕੋਈ ਹਿੱਲਜੁਲ ਨਹੀਂ...ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ, ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪੱਥਰ ਜਾਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਯਖ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੱਚ ਵੀ ਵਲੂਧਰ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੰਦਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣਾ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਫੱਟਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਵੀ ਅੱਲੀ ਸੀ।
ਨਜ਼ਮਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਰਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕਿਤੇ ਅਗਾਂਹ ਨਿਕਲ਼ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਹਨੇ ਉਦੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਹੀ ਵਾਸਤੇ ਖੱਟਾ ਲੈਣ ਉਹਦੇ ਘਰ ਗਈ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਹਦੇ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਦੇਖਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੀਨ ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਸੀ ਜੋ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਾਸੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹਨੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ, ਖ਼ੁਦ ਦੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਉਹਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਹਿਮ ਰਹੀ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੁੱਟੇ-ਪੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਹਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਪੁਰਖ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਦਾਦੀ ਵੀ ਇਸ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਪਸਰੀ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਪਣਪਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਵੇਲ਼ੇ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਂਗਲ ਉਹਦੀ ਚੁੰਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਲੰਘੀ। ਉਹਨੇ ਮੁੜ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਾਚਾਰ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਉਹਦਾ ਸੁਆਗਤ ਪਈ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਹਦੇ ਬੰਜਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਜੜੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪੁੰਗਰ ਰਿਹਾ ਸੀ... ਸ਼ਾਇਦ ਜੰਗਲ ਫੁੱਲ