ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗਾਵੜੇ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਉਮਰ ਬਾਕੀ ਬੱਚੇ (ਪਿੰਡ ਦੇ) ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ 200 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਬਦਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਨਿਰਮਾਣ-ਸਥਲਾਂ ਵਿਖੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲੱਗਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ 13 ਸਾਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਭਰਾ) ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਛੇ ਮੈਂਬਰੀ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆਣ ਪਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਆਪਣੀ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਕਸਰ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬੀਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਵਗਣ ਰਾਜੁਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ 80 ਸਾਲਾ ਦਾਦਾ ਰਘੁਨਾਥ ਗਾਵੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ''ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਸਲਈ ਮੇਰੇ ਪੋਤਿਆਂ ਸਿਰ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਪੂਰੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆਣ ਪਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਘਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।''
ਗਾਵੜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਧਾਂਗਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਮੁਕਤ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਨਵਗਣ ਰਾਜੁਰੀ ਵਿੱਚ (ਇੱਕ ਏਕੜ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਪੈਲ਼ੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਹੀਲੇ ਨਾਲ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋਗਾ ਝਾੜ ਤਾਂ ਨਿਕਲ਼ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ 6,000-8,000 ਰੁਪਿਆ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ਼ ਮੱਚੇ ਕਹਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਹੁੰਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਲਏ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ 65 ਸਾਲਾ ਦਾਦੀ ਸੁੰਦਰਬਾਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,''ਅਸੀਂ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰਾਸ਼ਨ ਸਿਰ ਹੀ ਜਿਊਂਦੇ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਤੇਲ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ ਤੱਕ ਨਾ ਖਰੀਦ ਪਾਉਂਦੇ। ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਭਰੇ ਹੋ ਨਿਬੜੇ।''
ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਪਰ ਬੀਡ ਅੰਦਰ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਿਲ਼ਣਾ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ''ਇਸਲਈ ਮਹੇਸ਼ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਚਲਾ ਗਿਆ,'' ਰਘੁਨਾਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਮਿਲ਼ਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਗਰ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਪਾਉਂਦਾ। ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪਿਛਾਂਹ ਬੀਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਢਿੱਡ ਪਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।''
'ਪਿੱਛਲਝਾਤ ਮਾਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਰੂ ਜਾਪਦਾ।''
