ਮਾਨਸੂਨ ਰੁੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬੜਗਾਓਂ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਬਣ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਓਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
22 ਸਾਲਾ ਲੀਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਮਿੱਟੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੂਸਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ਼ਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤੀ, 24 ਸਾਲਾ ਅਜੇ ਓਰਾਂਵ, ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਸਨ। ਬੱਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਤੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਦਾ ਬੁਖਾਰ ਜਾਂਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। "ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਲੀਲਾਵਤੀ ਦੀ 14 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। "ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬੁਖਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ," ਲੀਲਾਵਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨੁਸਖਾ ਜਾਂ ਦਵਾਈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬੁਖਾਰ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਕੈਮੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਧੌਰਾ ਬਲਾਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਨੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ (ਪੀਐੱਚਸੀ) ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਝ ਨਾ ਕੀਤਾ।
ਕੈਮੂਰ ਵਾਈਡਲਾਈਫ ਸੈਨਚੁਰੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਥਿਤ ਪੀਐੱਚਸੀ ਵਿੱਚ ਵਲਗਣ (ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੜਗਾਓਂ ਖੁਰਦ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਬੜਗਾਓਂ ਕਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਲੂ, ਤੇਂਦੂਆ ਅਤੇ ਨੀਲ-ਗਾਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ (ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪੈਐੱਚਸੀ) ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਮਰੀਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
"ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਉਪ-ਕੇਂਦਰ (ਬੜਗਾਓਂ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ) ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਸਰ੍ਹਾਂ (ਆਰਮਗਾਹ) ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ," ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਕਾਰਕੁੰਨ (ਆਸ਼ਾ), ਫੁਲਵਾਸੀ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2014 ਤੋਂ ਸੀਮਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹਨ।
