“आम्ही धंदा करतो तर त्यांना वाटतं कशासाठी पण आम्ही शरीर विकावं.” ३० वर्षांची मीरा २०१२ साली उत्तर प्रदेशातल्या फारुखाबादहून दिल्लीला आली. हृदयविकाराच्या झटक्याने नवऱ्याचा अचानक मृत्यू झाला. पदरात तीन मुलं. मीराला मनापासून संताप आलाय आणि ती थकून गेलीये.
“माझी औषधं देताना हे असले चाळे करतात ते.” ३९ वर्षांच्या अमिता सांगते. हॉस्पिटलमधले वॉर्ड सहाय्यक आणि पुरुष मदतनीस कसे अंगाला स्पर्श करतात ते दाखवतानाही आठवणीने तिचा चेहरा कडुजार होतो. हा अवमान सहन करणं कितीही असह्य झालं तरी तिला तपासणी आणि औषधं घ्यायला परत त्याच सरकारी दवाखान्यात यावं लागतं.
“आम्ही एचआयव्हीची तपासणी करायला जातो तेव्हा जर त्यांच्या लक्षात आलं की आम्ही धंदा करतो म्हणून, ते मदत करतो असं सांगतात. ‘पीछे से आ जाना, दवाई दिलवा दूंगा’, म्हणतात. आणि मग संधी साधून आम्हाला इथे तिथे हात लावतात.” ४५ वर्षांच्या कुसुम बोलतात तेव्हा जमलेल्या अनेक जणी मान डोलवून दुजोरा देतात. ऑल इंडिया नेटवर्क ऑफ सेक्स वर्कर्स या संघटनेच्या कुसुम माजी अध्यक्ष आहेत. ही संघटना देशभरातल्या १६ राज्यातल्या तब्बल साडेचार लाख धंदा करणाऱ्या बायांचं प्रतिनिधीत्व करणाऱ्या संघटनांचा महासंघ आहे.
दिल्लीच्या वायव्य दिल्लीच्या रोहिणीमधल्या एक सामुदायिक निवासीगृहात पारीने काही धंदा करणाऱ्या बायांची भेट घेतली. कोविड-१९ च्या महासाथीमुळे बहुतेकींचं काम सुटलंय. हिवाळ्यातली दुपार होती. उन्हाची ऊब घेत सगळ्या जमल्या होत्या. स्टीलच्या डब्यात घरीच केलेली भाजी, डाळ आणि चपात्या आणल्या होत्या.
