એક કુંજ પંખીની પાંખે

નવપરિણીતા દ્વારા ગવાયેલું ગીત ડેમઝલ ક્રેનને સંબોધીને ગવાયું છે, જે કચ્છમાં કુંજ પક્ષી તરીકે ઓળખાય છે. સાસરાના ઘર માટે તેના પરિવારને છોડીને જતી નવી વહુ તેની યાત્રાને પક્ષીની જેમ જ જુએ છે.

મધ્ય એશિયામાં તેમના સંવર્ધન સ્થાનોથી દર વર્ષે હજારો નાજુક, રાખોડી પીંછાવાળા પક્ષીઓ પશ્ચિમ ભારતના, ખાસ કરીને ગુજરાત અને રાજસ્થાનના શુષ્ક પ્રદેશો તરફ પ્રયાણ કરે છે. તેઓ 5,000 કિલોમીટરથી વધુ મુસાફરી કરે છે અને પાછા ફરતાં પહેલાં લગભગ નવેમ્બરથી માર્ચ સુધી અહીં રહે છે.

એન્ડ્રયુ મિલહામ તેમના પુસ્તક, સિંગિંગ લાઇક લાર્ક્સમાં લખે છે, "પક્ષીવિષયક લોકગીતો એક વિલુપ્ત થવાના આરે ઊભેલી પ્રજાતિ છે - જેમનું આજની ઝડપી ગતિશીલ તકનીકી દુનિયામાં સ્થાન નથી." તે ટિપ્પણી કરે છે કે પક્ષીઓ અને લોકગીતોમાં કંઈ સામ્ય હોય તો એ છે કે - તેમની પાંખો પર લઈને આપણને આપણા  ઘરની બહારની દુનિયામાં લઈ જવાની તેમની ક્ષમતા.

આપણે એવા યુગમાં જીવીએ છીએ જેમાં લોકગીતો એ એક ઝડપથી વિસરાઈ જઈ રહેલું સાહિત્ય સ્વરૂપ છે. આજે એ ભાગ્યે જ એક પેઢી પાસેથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે, જવલ્લે જ ગવાય છે. પરંતુ જે લોકોએ આ ગીતો બનાવ્યા, શીખ્યા અને ગાયા છે તે સૌએ આકાશ સામે જોયું હશે, અને તેમની આસપાસની દુનિયા ભણી, પ્રકૃતિ ભણી પણ, જેમાંથી એમણે મનોરંજન માટેનું, સર્જનાત્મક પ્રેરણા માટેનું, જીવનના પાઠ શીખવા માટેનું ભાથું મેળવ્યું હશે.

અને તેથી જ એ આશ્ચર્યની વાત નથી કે આ પ્રદેશમાં આવતા પક્ષીઓ ઊડીને કચ્છી ગીતો અને વાર્તાઓમાં પણ વસ્યા છે. મુન્દ્રા તાલુકાના ભદ્રેસર ગામના જુમા વાઘેર દ્વારા થયેલી આ ગીતની પ્રસ્તુતિ તેની સુંદરતા અને અસરમાં કંઈક વિશેષ ઉમેરે છે.

લોકસમુદાય  સંચાલિત રેડિયો, સૂરવાણી દ્વારા રેકોર્ડ કરાયેલા આ 341 ગીતો કચ્છ મહિલા વિકાસ સંગઠન (KMVS) દ્વારા પારી પાસે આવ્યા છે.

આ પ્રસ્તુતિમાં સમર્થન બદલ PARI પ્રીતિ સોની, અરુણા ધોળકિયા, સેક્રેટરી, KMVS, આમદ સમેજા, KMVS પ્રોજેક્ટ કોઓર્ડિનેટરનો તેમજ ગુજરાતી અનુવાદમાં એમની અમૂલ્ય મદદ બદલ ભારતીબેન ગોરનો ખાસ આભાર.