ਪ੍ਰਵਾਸੀ 'ਖਜ਼ਾਨਾ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਫੰਡ ਤੋਂ ਉਹ ਜੋ ਨਤੀਜਾ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਖਰਾਬ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਉਮੀਦ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਜੀਵਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਰਾਜ ਲੇਬਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 5,000 ਕਾਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਕਾਏ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
"ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਠੇਕੇ ਰਸਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ," ਕਮਲੇਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਹੈ।
"ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਠੇਕੇਦਾਰ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਕਾਏ ਦੀ ਵਸੂਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, "ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
20 ਜੂਨ, 2024 ਨੂੰ, 45 ਸਾਲਾ ਭੀਲ ਆਦਿਵਾਸੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਡਾਮੋਰ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਾਂਸਵਾੜਾ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਬੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਲੇਬਰ ਠੇਕੇਦਾਰ 'ਤੇ ਕੁੱਲ 2,26,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੁਸ਼ਲਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਾਟਣ ਥਾਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਕੇਂਦਰ, ਆਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸੰਦਰਬ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖਵਾੜਾ ਪੰਚਾਇਤ ਖੇਤਰ ਦੇ 55 ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਗਭਗ 600 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੋਰਬੀ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਟਾਈਲ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲ਼ੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਦਿਹਾੜੀ 700 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ 400 ਰੁਪਏ ਸੀ।
ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਅਸੀਂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬਕਾਏ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ," ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਪਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਰਾਜੇਸ਼, ਜੋ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਨੇ ਭੀਲੀ, ਵਾਗੜੀ, ਮੇਵਾੜੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਕਾਏ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਝਾਬੁਆ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੇਨ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਠੇਕੇਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵੱਲੋ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦੇ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ 56 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਕਾਏ ਲਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਘਰੋਂ ਜੋ ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ। ਬਾਹਰੋਂ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਖਾਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
