‘ହଜିଗଲେଣି ଅନେକ ପରିବାର...’

‘‘ଏହା ଠିକ୍‌ ଅମଳ ଋତୁ ଥିଲା । ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଆମ ସବୁ ଗାଁର ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଡକାଇଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ୩ ମାସିଆ ଚରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ଡିସେମ୍ବର ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥାନ ଖାଲି କର ନଚେତ୍ ଆମେ ପୋଲିସ ଡକାଇବୁ ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କୁ ତଡ଼ିଦେବୁ’’ । ଏହା ମନେପକାଇ କହିଥିଲେ ୬୮ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବିଠଲ୍‌ ଗନୁ ବିଡ଼େ ।

୫ଟି ଅସହାୟ ଗାଁ ଏବଂ ଜନପଦର ୧୨୭ଟି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ବାକିଚାପଡ଼ା, ପଲାସଗଡ଼ା ଓ ଗୋଧେପଡ଼ୁଲ ଆଦି ଆଦିବାସୀ ବସ୍ତି ଥିଲା । ପାଲ୍‌ହେରୀ ଏବଂ ପାଚିୱାରେ ଆଦି ଗ୍ରାମର ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ପଛୁଆ ବର୍ଗ (ଓବିସି)ର ଥିଲେ । ଏହି ୫ଟି ଯାକ ଗ୍ରାମ ୧୯୭୦-୭୨ ଭାତ୍‌ସା ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ବିଡ଼େ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମୋ ଗାଁ ଥିଲା ପାଲ୍‌ହେରୀ । ଏହା ପାଖରେ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ବସ୍ତି ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ଏହା ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା’’।

ସରକାର ଭାତ୍‌ସା ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ୩୨୭୮ ହେକଫର ଜମି ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଏ ମଧ୍ୟରୁ ୬୫୩ ହେକଟର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜମି ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ । ଯେଉଁ ୧୨୭ଟି ପରିବାର ନିଜର ବାସ ହରାଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ୯୭ଟି ମା’ ଠାକୁର ଜନଜାତି ଏବଂ ୩୦ଟି ପଛୁଆବର୍ଗର ପରିବାର ଏବଂ ପରିଣାମ ଅର୍ଦ୍ଧଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ବି ୫୭୮ ଜଣ ମଣିଷ ‘‘ପୁନର୍ବାସ’’କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଛନ୍ତି ।

ସେ ସମୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମନେପକାଇ ବିଡ଼େ କୁହନ୍ତି, “୧୯୭୦ ଅମଳ ଋତୁରେ ଆମର କୌଣସି ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ହୋଇନଥିଲା । ସେହି ୩ ମାସ (ଅକଟୋବରରୁ - ଡିସେମ୍ବର) ଖୁବ୍‌ କଷ୍ଟକର ଥିଲା । ଆମେ ଆମର ଧରିତ୍ରୀ ମା’କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ବି ଦେଇପାରିନଥିଲୁ । ସେ ବର୍ଷ ଦଶହରା ନଥିଲା କି ଦୀପାବଳୀ ନଥିଲା’’ ।

ତାଙ୍କ ଗାଁଠାରୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ଦୂର ମୁରବିଚାପଡ଼ାରେ ଗୋଧେପାଦୁଲୁରୁ ୧୯୭୧-୭୨ ମସିହାରେ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ୩୫ଟି ଆଦିବାସୀ ପରିବାର ଅଛନ୍ତି । ସେତେବେଳେ ଜୟତୁ ଭାଉ କେଭରୀଙ୍କୁ ୧୬ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା । ସେ ନିଜର ପିତାମାତା ଏବଂ ୪ ଭାଇଭଉଣୀଙ୍କ ସହ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିଲେ।

କେଭରୀ କୁହନ୍ତି, “ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଆମେ ଆମର ଅମଳକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଢ଼ୋଲ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଗତ କରିନଥିଲୁ । ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଭୟରେ ଥିଲେ ଯେ, କେତେଦିନ ନିଜର କ୍ଷତିପୂରଣ ଅର୍ଥରେ ବଞ୍ଚିହେବ’’ ।

କେଭରୀ କୁହନ୍ତି, “କେଇଜଣ ଅନ୍ୟଗ୍ରାମରେ ଥିବା ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ଘରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ । ଅନ୍ୟମାନେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଓ ପଡ଼ା ଯଥା - ସାରଙ୍ଗପୁରୀ, ବିରୱାଡ଼ି, ଅଟଗାଓଁ, ଖୁଟଗର, ଖାଇରେ, ମୁରବିଚାପଡ଼ାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଅନେକ ପରିବାର ତ ଉଭେଇ ଗଲେ । ଆମେ ଜାଣିନୁ ସେମାନେ କୁଆଡେ ଗଲେ?’’ 

କେଭରୀ କହିଥିଲେ ‘‘ଏହାପୂର୍ବରୁ ଆମ ଜୀବନ ଖୁବ୍‌ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ଆମର ଜମି ଖୁବ ଉର୍ବର ଥିଲା । ଆମେ ଗହମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫସଲ ଅମଳ କରୁଥିଲୁ । ଜାଳେଣୀ କାଠ, ଫଳ, ଏବଂ ଔଷଧୀୟ ଗଛଲତା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା । ଗଛଲତା ଅନେକ ରୋଗ ଦୂର କରୁଥିଲା । ସବୁକିଛି ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସୁଥିଲା । ଆମର ୬ଟି ଗାଈ ଥିଲା । ସେମାନେ ସବୁସମୟରେ ଖିର ଦେଉଥିଲେ । ଏବେ ଖିର ଦେଖିବା ବି କଷ୍ଟ’’ । 

ବେଟାପଡ଼ାର ରମି କେଭରୀ ମାତ୍ର ୧୫ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ପଲାସପଡ଼ାର ବାବୁ ଭାଉ କେଭରୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେ କୁହନ୍ତି, “ଆମେ କେବଳ ଆମ ଦୁନିଆ ଚଳାଇବା ଦରକାର କରୁଥିଲୁ । ଏ ଦୁନିଆ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲା । ଆମର ଧାନଜମି ଓ ଗାଈ ଥିଲା । ଆମେ ପନିପରିବା ଏବଂ ମୁଗ, ହରଡ, ଚଣା, ମଟର ଆଦି ଡାଲି ଚାଷ କରୁଥିଲୁ । ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଆମ ପାଖରେ ଥିଲା । ଏବେ ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅପହଞ୍ଚ । ଆମେ କେବେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁନଥିଲୁ କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆମକୁ ସେଥିପାଇଁ ବି ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ହେଉଛି’’ ।

୩୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଗୋପାଳ ଦତ୍ତୁ କେଭରି ତାଙ୍କ ବୟସ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ୧୬ ଜଣିଆ ପରିବାର । ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମୁଁ ଦିନକୁ ୨୦୦-୨୫୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରେ । କିନ୍ତୁ ବର୍ଷକୁ ୧୫୦ ଦିନରୁ ଅଧିକ କାମ ପାଇପାରେନି’’ ।

ଗୋପାଳଙ୍କର ଛ’ ଝିଅ ଓ ଗୋଟିଏ ପୁଅ । ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚଜଣ ସାନଭାଇ ବି ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମ ନାହିଁ । ‘‘ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଅଛୁ । ମାସକୁ ୫୦୦୦-୬୦୦୦ ଟଙ୍କାରୁ ଆମେ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରିପାରୁନୁ ’’।

ମୁବିଚାରପଡ଼ାରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଇମେରୀ ସ୍କୁଲ ଅଛି । କିନ୍ତୁ ନିକଟସ୍ଥ ହାଇସ୍କୁଲ କୋଠାରେ ଗାଁରେ ଛ’ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ । ନିଜର ପରିଚୟ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ସର୍ତ୍ତରେ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଶିକ୍ଷକ କହିଥିଲେ, ‘‘ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ପରେ ସବୁ ପଡ଼ାର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶାହାପୁର ଯିବାକୁ ହେବ, ଯେଉଁଠି କଲେଜ ଓ ହଷ୍ଟେଲ ଅଛି । କିନ୍ତୁ କମ୍‌ ଜଣ ଏହା ପାରନ୍ତି । ତେଣୁ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ୁଥିବା ପିଲାଙ୍କ ହାର ଅଧିକ’’ ।

ମୁର୍ବିଚାପଡ଼ାର ୨୩ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ସଚିନ କେଭରି କୃଷି ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ପ୍ରାୟ ଆଠ ବର୍ଷ ତଳେ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ହତାଶ ଭାବରେ ସେ କୁହନ୍ତି, ମୁଁ ହଷ୍ଟେଲ ଖର୍ଚ୍ଚ ଦେଇପାରିନଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଯିବା ଆସିବା କରିପାରି ନଥାନ୍ତି । ପରିବାର ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ରୋଜଗାର କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।

୮୮ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଭାତସା ଜଳଭଣ୍ଡାରର ୯୭୬ କ୍ୟୁବିକ୍‌ ମିଟର ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଓ ୧୫ ମେଗାୱାଟ୍‌ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ରହିଛି । ଏହା ୨୩,୦୦୦ ହେକ୍ଟର ଚାଷ ଜମିକୁ ଜଳସେଚିତ କରେ । ଏହା ମୁମ୍ବାଇ ଓ ଥାନେକୁ ହଜାର ହଜାର ଲିଟର ପିଇବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଏ ।