ଲଦାଖରେ ସାଗା ଦାୱା ମହୋତ୍ସବ ପାଳନ

ଏଠାରେ ଲେହ ଜିଲ୍ଲାରେ ସଡ଼କ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରୁଥିବା ପେମା ରିନଚେନ୍ କହିଲେ, ‘‘ଏହା ମହୋତ୍ସବ ପାଳନ ଲାଗି ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ଦିନ। ଏପରିକି ପାଗ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଅଛି।’’

ଲଦାଖର ହାନଲେ (ଆନଲେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଗାଁର ବାସିନ୍ଦା ୪୨ ବର୍ଷୀୟ ରିନଚେନ୍ ତିବ୍ବତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଲାଗି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମହୋତ୍ସବ ସାଗା ଦାୱା କଥା କହୁଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ଲଦାଖ, ସିକ୍କିମ ଏବଂ ଅରୁଣାଚଳପ୍ରଦେଶର ବୌଦ୍ଧମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ତିବ୍ଦତୀୟ ଭାଷାରେ ‘ସାଗା’ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ‘ଦାୱା’ ହେଉଛି ମାସ। ସାଗା ଦାୱା ମାସ ‘ଗୁଣର ମାସ’ ଭାବେ ପରିଚିତ -ଏହି ସମୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଭଲ କାମର ଫଳ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇ ମିଳିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନାଗା ବସତିର ବାସିନ୍ଦା ୪୪ ବର୍ଷୀୟ ସୋନମ୍ ଦୋରଜେ ଯିଏକି ହାନଲେରେ ଥିବା ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଆଷ୍ଟ୍ରୋନୋମିକାଲ୍ ଅବଜରଭେଟୋରିରେ କାମ କରନ୍ତି କହିଲେ, ‘‘ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରତି ବସ୍ତିର ବାସିନ୍ଦା ନିଜ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଗା ଦାୱା ପାଳନ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଚଳିତବର୍ଷ [୨୦୨୨], ୬ଟି ବସ୍ତିର ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି।’’ କୋଭିଡ୍-୧୯ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ଦୁଇ ବର୍ଷର କଟକଣାଯୁକ୍ତ ସମାରୋହ ପରେ, ପୁଙ୍ଗୁକ୍, ଖଲଦୋ, ନାଗା, ଶାଦୋ, ଭୋକ ଏବଂ ଜିଗସୋମା ବସ୍ତି ଉତ୍ସବ ପାଳନ ଲାଗି ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି। କମ୍ ଜନସଂଖ୍ୟାବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ବସ୍ତିଗୁଡିକ ହାନଲେ ଗାଁର ଅଂଶବିଶେଷ ଯାହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୧,୮୭୯ଜଣ (୨୦୧୧ର ଜନଗଣନା)।

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ମହାଯାନ ସଂପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଉଥିବା ସାଗା ଦାୱା ଯାହାକୁ ‘ସାକା ଦାୱା’ ବୋଲି ବି କୁହାଯାଏ ତାକୁ ତିବ୍ଦତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ଚତୁର୍ଥ ମାସର ୧୫ତମ ଦିନରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ; ବର୍ଷ ୨୦୨୨ରେ ଏହା ଜୁନ୍ ମାସରେ ପଡିଥିଲା। ଏହି ମହୋତ୍ସବରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରିନିର୍ବାଣ ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣର ପ୍ରତୀକ 

ଲଦାଖର ଲେହ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ- ପ୍ରାୟ ୬୬ ପ୍ରତିଶତ ହେଉଛନ୍ତି ବୌଦ୍ଧ (୨୦୧୧ର ଜନଗଣନା)। ୨୦୧୯ ଅକ୍ଟୋବର ମାସରେ ଲଦାଖ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ପ୍ରଦେଶ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଲଦାଖର ଜନସଂଖ୍ୟାର ଅଧିକାଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ତିବ୍ଦତୀୟ ବଂଶୋଦ୍ଭବ ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବୌଦ୍ଧ ମଠମାନଙ୍କରେ ଅନେକ ପର୍ବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ।

ସାଗା ଦାୱା ଦିନ ତିବ୍ଦତୀୟ ବୌଦ୍ଧମାନେ ମଠ ଏବଂ ମନ୍ଦିର ପରିଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି, ଗରିବଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିଥାନ୍ତି।

ପୂର୍ବ ଲଦାଖରେ ହାନଲେ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଚାଙ୍ଗପାମାନଙ୍କ ପରି ଗ୍ରାମୀଣ ପଶୁଚରାଳୀ ଯାଯାବର ସଂପ୍ରଦାୟ ଯେଉଁମାନେ କି ବୌଦ୍ଧ ସେମାନେ ସାଗା ଦାୱାକୁ ଖୁବ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି  ସାମ୍ବାଦିକ ମହୋତ୍ସବକୁ ଦେଖିବାକୁ ୨୦୨୨ର ଖରାଦିନରେ ଲେହର ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟାଳୟଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୭୦ କିମି ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ଥିବା ହାନଲେ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଭାରତ-ଚୀନ୍ ସୀମାରେ ଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଆବୁଡ଼ାଖାବୁଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ହାନଲେ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଲି ଭୂମି, ସର୍ପିଳ ନଦୀ ଏବଂ ଚାରିପଟେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ଠିଆହୋଇଥିବା ସୁଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ। ଏହା ଚାଙ୍ଗଥାଙ୍ଗ ବନ୍ୟଜୀବ ଅଭୟାରଣ୍ୟର ଅଂଶବିଶେଷ।

ମହୋତ୍ସବ ଦିନ ସକାଳ ୮ଟା ବାଜିଛି ଏବଂ ହାନଲେ ଗାଁରେ ସ୍ଥାନୀୟ ମଠରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆୟୋଜନ କମିଟିର ମୁଖ୍ୟ ଦୋରଜେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ ନେଇ ଯାଉଥିବା ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛନ୍ତି। ୮.୩୦ ମିନିଟ୍ ସୁଦ୍ଧା ମଠ ପରିସର ଗାଁ ଓ ମହୋତ୍ସବରେ ଭାଗ ନେଉଥିବା ବସ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ମହିଳାମାନେ ସୁଲମା ଭାବେ ପରିଚିତ ପାରମ୍ପରିକ ଲମ୍ବା ଗାଉନ୍ ଏବଂ ନେଲେନ୍ କୁହାଯାଉଥିବା ଟୋପି ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।

ସୋନମ୍ ଦୋରଜେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଗୋମ୍ପା (ମଠ) ବାହାରକୁ ଉଠାଇ ଆଣିଲେ ଏବଂ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଏକ ମାଟାଡୋର ଭ୍ୟାନ୍ ଉପରେ ରଖିଲେ। ଗାଡ଼ିଟି ମହୋତ୍ସବର ପ୍ରାର୍ଥନା ପତାକାରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏକ ରଙ୍ଗୀନ ରଥ ଭଳି ଲାଗୁଛି। ପ୍ରାୟ ୫୦ ଜଣ ଲୋକଙ୍କର ପଟୁଆର ହାନଲେ ମଠ ଦିଗରେ କାର୍‌ ଓ ଭ୍ୟାନ୍‌ରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ହାନଲେ ମଠ ଏକ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଉପାସନା ସ୍ଥଳ ଯାହାକି ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଦ୍ରୁକପା କାଗ୍ୟୁ କ୍ରମ ସହ ଜଡିତ।

ହାନଲେ ମଠରେ ବୌଦ୍ଧ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷକ ବା ନାଲି ରଙ୍ଗର ଟୋପି ପିନ୍ଧିଥିବା ଲାମାମାନେ ପଟୁଆରକୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ପରିସର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଲା। ହାନଲେର ବାସିନ୍ଦା ପ୍ରାୟ ୪୦ ବର୍ଷୀୟ ପେମା ଡୋଲମା କହନ୍ତି, ‘‘ମହୋତ୍ସବରେ ଅଧିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ସାମିଲ ହେବେ ବୋଲି ଆମେ ଆଶା କରୁଛୁ।’’

ମହୋତ୍ସବ ପାଳିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଡ୍ରମ ବାଦନ ଓ ତୂରୀ ଫୁଙ୍କିବାର ଶବ୍ଦ ଆମକୁ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବାର ସୂଚନା ଦେଉଛି। କିଛି ଜଣ ହାତରେ ଏକ ହଳଦିଆ କପଡ଼ାରେ ଗୁଡ଼ାଯାଇଥିବା ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ଧରିଛନ୍ତି।

ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଲାମାମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ତୀଖ ଚଟାଣରେ ଓହ୍ଲାଇଲା। ସେମାନେ ମଠ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଭୟାରଣ୍ୟର ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏହାପରେ ଜନତା ଲାମାମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା  ଏବଂ ଦୁଇଟି ମାଟାଡୋର ଭ୍ୟାନରେ ସେମାନେ ସେଠାରୁ ପଳାଇ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଏବେ ଖଲଦୋ, ଶାଦୋ, ପେଙ୍ଗୁକ, ଭୋକ୍‌ ବସ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ ପରିକ୍ରମା କରିବେ ଏବଂ ନାଗାରେ ତାହା ଶେଷ ହେବ।

ଖଲଦୋରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବନ୍, ମୃଦୁ ପାନୀୟ ଏବଂ ଲୁଣ ଚା ଦିଆଯାଇ ସ୍ୱାଗତ କରାଗଲା। ପେଙ୍ଗୁକରେ ଲାମା ଓ ଭକ୍ତମାନେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ବତର ପରିକ୍ରମା କଲେ ଏବଂ ଉଜ୍ୱଳ ନୀଳ ଆକାଶ ତଳେ ଝରଣା ଓ ଘାସ ପଡ଼ିଆ କଡ଼େ କଡ଼େ ଚାଲିଲେ।

ଆମେ ନାଗାରେ ପହଞ୍ଚିବାବେଳକୁ ଲାମା ଜିଗମେତ ଦୋସାଲ ଆମକୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘‘ଆପଣଙ୍କର ଦିନ କିଭଳି ଗଲା? ଏହା ଭଲ ଥିଲା, ନୁହେଁ କି? ଏହା ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ମାସ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ଲୁକ୍କାୟିତ ଥିବା ଦର୍ଶନକୁ ବୁଝିବା ଲାଗି ଆମକୁ ଆହୁରି ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।’’

ଅନୁବାଦ : ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍