କୋଡ ରେଡ : ଦାଦର ବଜାରର ସେହି ଯାଦୁକରୀ ହାତ

ଦାଦରର ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ରାସ୍ତାକଡ଼ରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏକ ନାଲି ଗାଲିଚା ବିଛାଇଥାନ୍ତି ଶିବମ ସିଂ। ୪/୫ ଫୁଟ ଆକାରର ଏହି ଗାଲିଚା ଉପରେ ସେ ଅତି ସନ୍ତର୍ପଣରେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଷ୍ଟୁଲ ରଖିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେ ଷ୍ଟୁଲ ତଳେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଏକ ଫଟୋ ଫ୍ରେମ ରଖିଥାନ୍ତି ଏବଂ ତା’ନିକଟରେ ଏକ ଧୂପ କାଠି ଜଳାଇଥାନ୍ତି।

ଏକ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ ତଳେ ସେ ନିଜର ଦୋକାନ ଖୋଲିଛନ୍ତି, ସେହି ଗଛର ଶାଖାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଏକ ବ୍ୟାନରରେ ଲେଖା ରହିଥାଏ ‘ଶିବମ ମେହେନ୍ଦି ଆର୍ଟିଷ୍ଟ’।  ଏହି ବ୍ୟାନର ସମେତ ସେ ଷ୍ଟୁଲ ଉପରେ କେତେକ ଫଟୋ ଆଲବମ ରଖିଥାନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ମେହେନ୍ଦି ଲଗା ହାତ ଓ ପାଦର ଫଟୋ ରହିଥାଏ।  ଏହାପରେ ଶିବମ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ କୌଣସି ଏକ ଡିଜାଇନ ଚୟନ କରିବା ଲାଗି କହିଥାନ୍ତି-ଫୁଲ, ଆଳଙ୍କାରିକ ଡିଜାଇନ, ପତ୍ର ସହିତ ଫୁଲର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ କିମ୍ବା ବେଳେ ବେଳେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ହାତ ଅନୁଯାୟୀ ଡିଜାଇନର ମେହେନ୍ଦି ସେ ଆଙ୍କିଥାନ୍ତି। “କେହି ଜଣେ ଆସିବେ….” ସେ କୁହନ୍ତି, ସେଦିନ ଗ୍ରାହକ ଆସିବା ନେଇ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଶା ରହିଥାଏ।

ଏଠାରୁ ୨୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ, ରାଣାଡେ ରୋଡଠାରେ ଶିବା ନାୟକ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦୋକାନ ଖୋଲିଛନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୁମ୍ବାଇ ଉପନଗର ରେଳ ଷ୍ଟେସନଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ରହିଛି। ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ କାହାଳୀ ଭିତରେ ହିନା ପେଷ୍ଟ ଭର୍ତ୍ତି କରି ତାଙ୍କର ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ କଳାକାର ଯେଉଁ ଫୁଟପାଥ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୋକାନ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦିନ ସାରା ଖୁବ ଜନଗହଳିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ। ଅନ୍ୟ ପ୍ରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବାର କାରବାର କରିଥାନ୍ତି-ସୋଲାପୁରର ଫୁଲ ଦୋକାନୀ, ଅଳଙ୍କାର ମରାମତି କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ନୌର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, କୋଲକାତାର ଜୋତା ବିକ୍ରେତା ଏବଂ ଆଇସକ୍ରିମ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ରାଜସ୍ଥାନର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି।

ଶିବା ଓ ଶିବମ ସେମାନଙ୍କର ଉଠାଦୋକାନରେ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିଥାନ୍ତି, ପାଖାପାଖି ଥିବା ଅନ୍ୟ ମେହେନ୍ଦିବାଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିଥାନ୍ତି-ଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତିକମରେ ୩୦ ଜଣ ମେହେନ୍ଦିବାଲା ରହିଛନ୍ତି, ଶିବା କୁହନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପୁରୁଷ। “ଝିଅଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ପୁଅମାନେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ମେହେନ୍ଦି ଆଙ୍କିଥାନ୍ତି। ଝିଅମାନଙ୍କର (ବ୍ୟୁଟି) ପାର୍ଲର (ହିନା ଲଗାଇବାକୁ) ଅଛି।  ପୁଅମାନେ ଏହି ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଝିଅମାନେ ଫୁଟପାଥରେ ବସିପାରିବେ ନାହିଁ…” ଶିବମ କୁହନ୍ତି।

ସହରର ବିଭିନ୍ନ ଷ୍ଟେସନଗୁଡ଼ିକ ନିକଟରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ମେହେନ୍ଦିବାଲା ବା ହିନା କଳାକାରଙ୍କ ଭଳି, ଶିବା ଓ ଶିବମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବାସୀ; ଉଭୟଙ୍କ ଘର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ। ଆଲିଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଗାଭାନା ତହସିଲ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜାମା ଗ୍ରାମରୁ ୬ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ମୁମ୍ବାଇ ଆସିଥିଲେ ୧୯ ବର୍ଷୀୟ ଶିବମ। “ମୋତେ ଆଠ କିମ୍ବା ନଅ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ମୋ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିଲି”, ସେ କୁହନ୍ତି। “ମୋ ଘରେ କେହି ରୋଜଗାରିଆ ନଥିଲେ-ମୋର ବଡ଼ ଦୁଇ ଭାଇ ବାହା ହେବା ପରେ ଅଲଗା ରହିଥିଲେ। ”

କିନ୍ତୁ ମୁମ୍ବାଇ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ, ଶିବମ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ନିଜ ମାମୁଁ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ମେହେନ୍ଦି ଡିଜାଇନ ଶିଖିବା ଲାଗି ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଗ୍ରହ ଥିଲା। “ପାଖାପାଖି ୨-୩ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦିନ ସାରା, ମୁଁ କାଡବୋର୍ଡରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲି। ମୋର ଯଥେଷ୍ଟ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଆସିବା ପରେ ସେମାନେ ମୋତେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ହାତରେ ଆଙ୍କିବା ଲାଗି ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ।” ଛୋଟ ରେସ୍ତୋରାଁ କିମ୍ବା ଟ୍ରାକ୍ଟର ଓ କାର ଚଳାଇ ରୋଜଗାର କରିବା ପରେ, ଶିବମ ମୁମ୍ବାଇରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।

୨୦ବର୍ଷ ପାର କରିସାରିଥିବା ଶିବା, ଫିରୋଜାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ତୁଣ୍ଡଲା ତହସିଲରୁ ୧୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ମୁମ୍ବାଇକୁ ଆସିଥିଲେ। ମେହେନ୍ଦି ବ୍ୟବସାୟକୁ ଆସିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଥିଲା। “ତାଙ୍କ ଗାଁ ସାରା ଲୋକ ଏହି କାମ କରିଥାନ୍ତି”, ସେ କୁହନ୍ତି। “ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋ ଭାଇଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲି; ସେ ଆମ ଭିଣୋଇଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। ଏହା ଆମ ପରିବାରର ପାରମ୍ପରିକ ବେଉସା। ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ କରିଥାନ୍ତି।”

ଶିବାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟ କୁଲଦୀପ ନାୟକଙ୍କର ମୁମ୍ବାଇରେ ଏକ ମେହେନ୍ଦି ଷ୍ଟଲ ରହିଛି, ସେ କୁହନ୍ତି, “ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନେ ପାଠ ପଢ଼ିବା ଲାଗି ସ୍କୁଲକୁ ଯିବା ଭଳି, ଆମ ଗାଁର ପିଲାମାନେ ଏହାକୁ ଶିଖିଥାନ୍ତି। ଗ୍ରାହକ ଯେପରି ଚାହିଁବେ ଆମେ ସେମିତି ଆଙ୍କି ଦେଇପାରିବୁ।” ଏହାପରେ ସେ ଖୁବ ବିଶ୍ୱାସର ସହ କହିଥାନ୍ତି, “ଯେକୌଣସି ଷ୍ଟାଇଲ-ଆରବିକ, ବମ୍ବେ ଷ୍ଟାଇଲ, ମାରୱାଡି, ଇଣ୍ଡୋ-ଆରବିକ, ଇଣ୍ଡୋ- ୱେଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ, ଦୁବାଇ… ଯାହାକିଛି।”

ମେହେନ୍ଦି କଳାକାର ଭାବେ ମୁମ୍ବାଇକୁ ଆସିବା ଲାଭଜନକ ହୋଇଥାଏ। “ପୂର୍ବରୁ କେଉଁଠି ଟଙ୍କା ଥିଲା?” ଶିବମ ପଚାରନ୍ତି। “ଆମେ ଯେତେବେଳେ ବାହାରକୁ ଆସିଲୁ (ପ୍ରବାସ କଲୁ) ତା’ପରେ ଆମେ ଟଙ୍କା ଦେଖିପାରିଲୁ। ଗାଁରେ ସାଧାରଣ ଶ୍ରମ କରି ଦିନକୁ ୨୦୦-୩୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳୁଥିଲା। ଦିଲ୍ଲୀରେ, ମୁଁ ଡ୍ରାଇଭର ଭାବେ ୭୦୦୦-୯୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରୁଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ମାସକୁ ୩୦ରୁ ୫୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟରେ ଆୟ କରିଥାଏ।”