କାହାଣୀରେ ରହିଯିବ କୋଣ୍ଡାପଲି କଣ୍ଢେଇ !

କୋରେଲା ଭେଙ୍କଟାଚାରିଙ୍କ ତିନି କୋଠରୀ ଘରର ଚଟାଣରେ ଖେଳଣା ସହିତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ପେଣ୍ଟ ପାତ୍ରଗୁଡିକ ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟିରେ ଅବ୍ୟବହୃତ କାଠ ପଡ଼ିରହିଛି। “ମୁଁ ୨୮ ବର୍ଷ ହେଲା ଖେଳନା ତିଆରି କରିଆସୁଛି”, ଗର୍ବର ସହ ସେ କହନ୍ତି।

ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର କୃଷ୍ଣ ଜିଲ୍ଲାର କୋଣ୍ଡାପାଲ୍ଲି (‘ପାହାଡର ଗାଁ’, ପ୍ରାୟ ଅନୁବାଦିତ) ର ୨୨୯ ଖେଳନା ନିର୍ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ  ଜଣେ ହେଉଛନ୍ତି ଭେଙ୍କଟାଚାରି। ପୂର୍ବ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ଘାଟ ଏବଂ ନରଲା ଟାଟା ରାଓ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ର ନିକଟରେ ଏହି ଗାଁ ଅବସ୍ଥିତ।

ରେଡି ରାଜବଂଶର ଦୁର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ରାସ୍ତା ପାଖ ଘର ଓ ଦୋକାନରେ ଭର୍ତ୍ତି। ଏଠାରେ ହିଁ ଖେଳନା ତିଆରି ହୁଏ ଓ ବିକ୍ରି ହୁଏ। ଅଧିକାଂଶ କାରିଗର ଘର ଭିତରେ ହିଁ ଖେଳନା ତିଆରି କରନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ଏହି କାମରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି। ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ସ୍ଥାନରେ ସାମୂହିକ ଭାବେ ଖେଳନା ତିଆରି ହୁଏ। ଏଥିରେ ଦିନକିଆ ମଜୁରୀ ହିସାବରେ କାରିଗରମାନେ କାମ କରନ୍ତି। ଖେଳନା ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ରଙ୍ଗ ଦିଅନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ଖେଳନା ହୋଲସେଲରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ। ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଶିଳ୍ପଗ୍ରାମ ଭଳି ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ ଖେଳନା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଅର୍ଡର ଦେଇଥାନ୍ତି।

କୋଣ୍ଡାପାଲିର ଖେଳନା ତିଆରି ପରମ୍ପରା କେଇ ଶହ ବର୍ଷର। ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରାଜା ଆନାଭେମା ରେଡ୍ଡି ୧୦ରୁ ୧୨ଟି କାଠ ଶିଳ୍ପୀ ପରିବାରଙ୍କୁ ରାଜସ୍ଥାନରୁ ଏଠାକୁ ଡାକିଥିଲେ ବୋଲି କହନ୍ତି ୩୭ ବର୍ଷୀୟ ଖେଳନା କାରିଗର ନାଗେଶ୍ୱର ରାଓ। “ ଏହି ସବୁ ପରିବାର ନାକାରସାଲୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର, ଏଠାକୁ ଦେଶାନ୍ତର ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି’’। ରେଡ୍ଡି ବଂଶର ରାଜା ସେମାନଙ୍କ କଳାକୌଶଳରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ସହ ଏଠାରେ ସବୁ ଦିନ ରହିଯିବା ପାଇଁ କହିଥିଲେ। “ଖେଳନା ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଘାଟରୁ କୋମଳ ପୋନିକି କାଠ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ କୁହନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ଏହି ଘାଟରୁ କାଠ ପାଇଥାଉ’’।

ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ବିତିବା ସହ ଖେଳନା ତିଆରି କରିବାର କଳାକୌଶଳ ନାକାରସାଲୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକେ ଶିଖିଛନ୍ତି। ଏହା ଆଉ ଜାତିଭିତିକ ବୃତ୍ତି ହୋଇ ନାହିଁ। ବଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଜାତି ବିଶେଷ କରି ପଦ୍ମାସାଲି, କାମସାଲି, ବିଶ୍ୱବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିରୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଖେଳନା ତିଆରି କାମରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଛନ୍ତି। କାରିଗରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ୨୦୦୨ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେବା ସମବାୟ ସମିତି ତଥ୍ୟ (MACS) ଅନୁସାରେ ଫେବ୍ରୁଆରି ୨୦୧୭ରେ ଗାଁରେ ୨୨୯ଜଣ ଖେଳନା କାରିଗରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୦୭ ପୁରୁଷ ଓ ୧୨୨ ମହିଳା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୫୩ ଦଳିତ, ୧୨୮  ଓବିସି, ୨୬ ମୁସଲିମ ଓ ୨୨ ଜଣ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିରୁ।

ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରି, ଅନେକ ଖେଳନା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ସ୍କୁଲ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ୩୩ ବର୍ଷୀୟ ପି. ସତ୍ୟଭାମା ତାଙ୍କୁ ୧୩ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବା ଦିନଠାରୁ ରଙ୍ଗ ଦେଇଆସୁଛନ୍ତି। ସପ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀ ସରିବା ପରଠାରୁ ସେ ଏହି କାମ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ସେବା ସମବାୟ ସମିତି ସମ୍ପାଦକ ଉଦୟଗରି ଶେଷାରାଓଙ୍କ ଖେଳନା ତିଆରି କାରଖାନାରେ ଜଣେ ଦିନମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି। “୨୦ ବର୍ଷ ତଳେ ଯେତେବେଳେ ଶିଖୁଥିଲି ସେତେବେଳେ ମତେ ଦିନକୁ ୫ଟଙ୍କା ଲେଖାଏଁ ମିଳୁଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ସକାଳ ୧୦ଟାରୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ୬ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖେଳନା ରଙ୍ଗ କରି ଦିନକୁ ମୁଁ ୧୦୦ ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରୁଛି। ସେଠାରୁ ଫେରିବା ପରେ ଗୋଟିଏ କି ଦୁଇଟା ବ୍ଲାଉଜ ସିଲେଇ କରି ଦିନକୁ ଆଉ ୫୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରେ। ଏହାଛଡ଼ା ଝିଅ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ବୁଝେ, ରୋଷେଇ କରେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘର କାମ କରେ। ଏସବୁ କାମ ସରିବା ପରେ ରାତି ଅଧରେ ଯାଇକି ବିଶ୍ରାମ ମିଳେ। ପୁଣି ଭୋର ୫:୩୦ରୁ ଉଠି ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପଡ଼େ”।

ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏହା ଯେ, ଭାରତରେ ହଜାର ହଜାର କୁଶଳୀ କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଦୁନିଆରେ ରହୁଛନ୍ତି। ହେଲେ କେବେ ବି କୌଣସି ସରକାର ସେମାନଙ୍କ ଏହି କାରିଗରୀ ଓ କଳାକୌଶଳକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିନାହାନ୍ତି। ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମେସିନରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ଖେଳନା ବଜାରରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇସାରିଲାଣି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ରୋଜଗାର ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଲାଣି। ଏହାଛଡ଼ା ସେଦିନ ସବୁ ଗଲାଣି ଯେଉଁଦିନ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଧନିକମାନେ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଋଣଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥିରେ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ୁଛି। ତେଣୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଖେଳନାସବୁ କମିଶନ ଏଜେଣ୍ଟ କିମ୍ବା ଛୋଟ “ଖେଳନା କାରଖାନା’’କୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି।

୧୯୩୭-୧୯୩୮ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ସମବାୟ ସମିତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କହନ୍ତି ଭି. ଭେଙ୍କେୟା ନାଇଡୁ । “ ତେବେ ଏହି କଳା ସେବେଠାରୁ ୧୯୯୦ରେ ତାର ଚମକ ହରାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଯୁଗ ଓ ନୂଆ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା।  ଯଦି ସରକାର ଅବହେଳା ଜାରି ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କଳା ଅତି ବେଶୀରେ ଆଉ ୧୦ ବର୍ଷ ଯାଏ ବଞ୍ଚି ରହିବ”। ଏହା ସହିତ  କାରିଗରମାନଙ୍କର ଘର, ପେନସନ ଓ ପରିଚୟପତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ନାଗେଶ୍ୱର ରାଓଙ୍କ କହିବା କଥା, କୋଣ୍ଡାପାଲି ପରମ୍ପରା ୧୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ଦିନ ଯାଏ ବଞ୍ଚି ନ ପାରେ। “ ବହୁ ଟଲିଉଡ ଫିଲ୍ମରେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ଓ ଚିରଞ୍ଜିବୀଙ୍କ ପରି ହିରୋମାନେ ସେମାନଙ୍କ ହିରୋଇନଙ୍କୁ କୋଣ୍ଡାପାଲି “ବୋମା’’ (“କଣ୍ଢେଇ’’) ବୋଲି କହନ୍ତି,” ସେ କହନ୍ତି। “ତେବେ ଦୁଃଖର କଥା ହେଉଛି ଯେ, ଏହି ମହାନ କଳାର ଉଦାହରଣ କେବଳ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ”।କିନ୍ତୁ ଆମର କାମର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କରିବା, ଆମ ଖେଳନା ଓ କଣ୍ଢେଇକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିବା ଓ ଆମ ଜୀବନକୁ କେବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଏନି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍