ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਮੌਤ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ ਜਾਪਦੇ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਨੂੰ 45 ਸਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ ਜਿਸ ਵੇਲ਼ੇ ਕੋਵਿਡ-19 ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਕਹਿਰ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੱਛਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆ: ਪਹਿਲਾਂ ਖੰਘ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੁਖ਼ਾਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ''ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ,'' 65 ਸਾਲਾ ਕਲਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੱਸ ਹਨ। ''ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਝੋਲ਼ਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਏ।''
ਇਹ ਝੋਲ਼ਾ ਛਾਪ ਜਾਂ ਨੀਮ ਹਕੀਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ 'ਡਾਕਟਰ' ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਨ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਲਾਜ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਥਾਵੇਂ ਬੜੇ ਸੌਖਿਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਗੱਲ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ''ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਏ,'' ਕਲਾਵਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਲੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹਨ। ''ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਆ ਬਈ ਜੇ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਸੈਂਟਰ ਭੇਜ ਦੇਣਾ ਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੇ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਬੈੱਡ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਝੋਲ਼ਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ਼ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਾਂ।''
ਪਰ ਇਹ 'ਡਾਕਟਰ' ਅਨਾੜੀ, ਕੱਚਘੜ੍ਹ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਝੋਲ਼ਾ ਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ਼ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਲਾਵਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਮੁਨੀਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪਿੰਡਰ ਬਲਾਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਗਏ। ''ਪਰ ਹਸਪਤਾਲ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਝਾੜ-ਫ਼ੂਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ,'' ਕਲਾਵਤੀ, ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ।
ਪਰ ਕਿਸੇ ਟੋਟਕੇ ਨੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
