‘বহুতো পৰিয়ালৰ অস্তিত্ব নোহোৱা হৈ গ’ল’

‘তেতিয়া শস্য চপোৱাৰ সময়। জিলা উপায়ুক্তই আমাৰ কেউখন গাঁৱৰ প্ৰতিনিধিক তেওঁৰ কাৰ্যালয়লৈ মাতিলে আৰু তিনি মাহৰ চৰম সময়সীমা বান্ধি দিলে। ঠাইখিনি ডিচেম্বৰৰ আগতে খালী কৰক, নহ’লে আমি পুলিচ লগাই খেদি বাহিৰ কৰি দিম, তেওঁ ক’লে।’ ৬৮ বছৰ বয়সীয়া বিত্থাল গানু ভিড়ে কথাবোৰ মনত পেলালে।

পাঁচখন অভিশপ্ত গাওঁ আৰু টোলাৰ ১২৭ টা পৰিয়ালৰ মাজতে তেওঁৰ পৰিয়ালটো। ৱাকিচাপাড়া, পলাশপাড়া আৰু গধেপাৰুল আছিল আদিবাসী টোলা (ক্ষুদ্ৰ গাওঁ)। পাথেৰি আৰু পাঁচিৱাৰে আছিল অন্যান্য পিছপৰা জাতিৰ লোকৰ বসতি প্ৰধান গাওঁ। ১৯৭০-৭২ৰ সময়ত এই সকলো গাওঁ ভাটছা বান্ধত বুৰ গ’ল। 

‘মোৰ গাওঁ আছিল পাথেৰি। আমাৰ গাঁৱৰ ওচৰতে জনজাতীয় লোকৰ ঘৰ আছিল। অঞ্চলটো গভীৰ বনাঞ্চল আৰু নদীৰে আৱৰা আছিল,’ ভিড়েই ক’লে। 

ভাটছা প্ৰকল্পৰ বাবে চৰকাৰে ৩২৭৮ হেক্টৰ ভূমি অধিগ্ৰহণ কৰিছিল। মুঠ ভূমিৰ ৬৫৩ হেক্টৰ ভূমি ব্যক্তিগত মালিকানাধীন আছিল আৰু বাকীখিনি চৰকাৰী বনাঞ্চলৰ ভূমি। মা ঠাকুৰ জনজাতিৰ ৯৭ টা আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ ৩০ টাক লৈ মুঠ ১২৭ টা পৰিয়ালে নিজৰ ঘৰ-মাটি হেৰুৱালে। অথচ, প্ৰায় আধা শতিকাৰ পিছত ৫৭৮ জন লোকে পুনৰ্সংস্থাপনৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছে। 

‘১৯৭০ত আমি শেষৰবাৰৰ বাবে শস্য চপোৱাৰ সময়ত কোনো পৰম্পৰাগত উৎসৱ উদযাপন কৰিব নোৱাৰিলো। সেই তিনিওটা মাহ (অক্টোবৰ, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ) বৰ বিপজ্জনক আছিল। আমি আই বসুমতীকো কৃতজ্ঞতা জনাব নোৱাৰিলো। সেই বছৰ দুৰ্গাপুজা, দীপাৱলী পালন কৰা নহ’ল,’ ভিড়ে স্মৃতি ৰোমন্থন কৰিলে। 

১৯৭১-৭২ত বান্ধৰ বাবে গোধেপাৰুলৰ পৰা উচ্ছেদ কৰা ৩৫ টা পৰিয়াল তেওঁৰ গাওঁ মুৰবিচাপাড়াৰ পৰা প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ দুৰত আছিল। তেতিয়া জয়তু ভাউ কেৱাড়িৰ বয়স আছিল ১৬ বছৰ। পিতৃ-মাতৃ আৰু চাৰিটা ভাই-ভনীৰ সৈতে তেওঁ গাওঁ এৰি থৈ আহিছিল। 

প্ৰথমবাৰৰ বাবে আমি পৰম্পৰাগত ঢোল আৰু নৃত্যৰে শস্য চপোৱা উৎসৱ উদযাপন কৰিব নোৱাৰিলো। প্ৰত্যেকেই ভীত-সন্ত্ৰস্ত হৈ আছিল আৰু ভাবিছিলঃ চৰকাৰৰ ক্ষতিপূৰণেৰে আমি কিমান দিনলৈ জীয়াই থাকিম, কেৱাড়িয়ে ক’লে। 

‘কিছুমানে আন গাঁৱত থকা আত্মীয়ৰ ঘৰত আশ্ৰয় ল’লে। আন কিছুমান পৰিয়াল সাৰংপুৰি, বিৰৱাড়ি, আতগাওঁ, খুতঘৰ, খাইৰে, মুৰবিচাপাড়াৰ দৰে ওচৰৰ গাওঁ বা চুবুৰীলৈ গ’ল। কিছুমান পৰিয়াল একেবাৰে নোহোৱা হৈ গ’ল। তেওঁলোক ক’লৈ গ’ল আমি নাজানো,’ তেওঁ কয়। 

‘এই ঘটনাৰ আগলৈকে আমাৰ জীৱন শান্তিপূৰ্ণ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল আছিল। অতি সাৰুৱা মাটিত আমি ধান খেতিৰ উপৰি বিভিন্ন মাহৰ খেতিও কৰিছিলো। ইন্ধনৰ বাবে খৰি, ফলমূল আৰু অসুখ-বিসুখ ভাল কৰিবলৈ বিভিন্ন বনৌষধি লতা, গছ- এই সকলো আমি জংঘলৰ পৰা আনিছিলো। আমাৰ ছয়জনী গৰু আছিল। সেই কাৰণে সদায় গাখীৰ থাকিছিল। এতিয়া গাখীৰ দেখিবলৈকো টান,’ কেৱাড়িয়ে কয়। 

পলাশপাড়াৰ বাবু ভাউ কেৱাড়িৰ লগত বিয়াত বহাৰ সময়ত ভেটাপাড়াৰ ৰামি কেৱাড়িৰ বয়স আছিল খুব বেছি ১৫ বছৰ। ‘আমি আমাৰ কাষত পোৱাখিনিৰেই চলিবলৈ শিকিবলগা হৈছিল। আমাৰ ধানখেতি আছিল, গৰু আছিল। কিছুমানে ধানখেতিৰ উপৰি ৰহৰ, মছুৰ, মুগ আৰু বুটৰ খেতিও কৰিছিল। এসময়ত দাইল বিনামূলীয়া আৰু উভৈনদী আছিল। এতিয়া আমি দাইল কিনিব নোৱাৰো। আগতে আমি খোৱা বস্তুৰ বাবে খৰছ কৰিবলগীয়া হোৱা নাছিল। কিন্তু এতিয়া সকলো কিনি খাব লাগে।’ ৰামি কেৱাড়িয়ে কয়। 

তেওঁৰ বয়সৰ আন বহুতৰ দৰে গোপাল দাট্টু কেৱাড়ি (৩৫ বছৰ)য়ে কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। তেওঁৰ এটা ১৬ জনীয়া পৰিয়াল আছে। ‘মই দৈনিক ২০০-২৫০ টকা উপাৰ্জন কৰো। কিন্তু বছৰত ১৫০ দিনতকৈ বেছি কাম নাপাও,’ তেওঁ ক’লে। 

গোপালে ছয়গৰাকী কন্যা সন্তান আৰু এটি পুত্ৰ সন্তানৰ লালন-পালন কৰিব লাগে। কোনো স্থায়ী কাম নথকা তেওঁৰ পাঁচজন কনিষ্ঠ ভাতৃ আছে। ‘আমি সকলো একেলগে থাকো। মাহে আমি ৫০০০ টকাৰ বেছি উপাৰ্জন কৰিব নোৱাৰো।’

মুৰবিচাপাড়াত এখন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে। ছয় কিলোমিটাৰ দুৰত কোঠাৰি গাওঁ থকা উচ্চ মাধ্যমিক বিদ্যালয়খনেই আমাৰ নিকটৱৰ্তী। ‘দশম শ্ৰেণীৰ পিছত সকলো পাড়াৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সাহাপুৰলৈ যাবলগীয়া হয়, তাত কলেজ আৰু ছাত্ৰাবাস আছে। খুব কম সংখ্য়ক তালৈ যাব পাৰে। সেয়ে আধৰুৱাকৈ পঢ়া-শুনা এৰি দিয়াৰ সংখ্যা বেছি।’ নাম প্ৰকাশ কৰিবলৈ অনিচ্ছুক এজন স্থানীয় শিক্ষকে ক’লে। 

এতিয়া কৃষিশ্ৰমিক ৰূপে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা মুৰবিচাপাড়াৰ ২৩ বছৰীয়া শচীন কেৱাড়িয়ে ৮ বছৰৰ আগতে দশম শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈছিল। ‘মই ছাত্ৰাবাসৰ খৰছ অথবা দৈনিক অহা-যোৱা কৰা গাড়ীৰ ভাড়া যোগাৰ কৰিব পৰাৰ সামৰ্থ নাছিল। পৰিয়ালৰ কাৰণে টকা উপাৰ্জন কৰা অধিক প্ৰয়োজন আছিল,’ হতাশাত তেওঁ এইদৰে কয়। 

৮৮ মিটাৰ উচ্চ ভাষ্টা বান্ধৰ জল মজুতকৰণৰ ক্ষমতা ৯৭৬ বৰ্গমিটাৰ আৰু জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ ক্ষমতা হৈছে ১৫ মেগাৱাট। ইয়াৰ দ্বাৰা ২৩,০০০ হেক্টৰ খেতিপথাৰত জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। ইয়াৰ পৰা মুম্বাই আৰু থানেলৈ হাজাৰ হাজাৰ লিটাৰ পানীৰ যোগান ধৰা হয়।