ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਸੁਸਤੀ ਭਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲ਼ੇ ਕਮਾਰ ਧੁੱਪ ਸੇਕਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇਓਂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਓਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਨੇ ਆਉਣਾ ਹੋਵੇ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਮਾਰ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ, 75 ਸਾਲਾ ਸ਼ਾਮੀਮਾ ਖਾਤੂਨ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਕਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਵੇਲ਼ਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਜੋ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ੀਤਾਮੜੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾੜੀ ਫੁਲਵਾੜੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਲੈ ਤੁਰਿਆ।
ਜੇ ਉਸ ਦੁਪਹਿਰ ਤੁਸੀਂ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ। ਖਾਲਸ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਮਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ,''ਅਮੀ ਜ਼ਰਾ ਯੇ ਬਤਾਈਏਗਾ, ਬਚਪਨ ਮੇਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਤਾ ਥਾ ਨਾ ਉਸਕਾ ਇਲਾਜ ਕੈਸੇ ਕਰਤੇ ਥੇ?''
''ਸੀਰ ਮੇਂ ਜੋ ਹੋ ਜਾਹਾਯੀ-ਤੋਰੋਹੋ ਹੋਲਾ ਰਹਾ- ਬਾਤਖੋੜਾ ਕਹਾ ਹਾਈ ਓਕੋ ਇਧਰ। ਰੇਹ, ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਕੇ ਧੋਲਿਆ ਰਹਾ, ਮਗਰ ਲਗਾ ਹਾਈ ਬਹੁਤ। ਤਾ ਛੂਤ ਗੇਲਾਈ'' (ਤੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ- ਉਹਨੂੰ ਇੱਧਰ- ਬਾਤਖੋੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਰੇਹ (ਖਾਰੀ ਮਿੱਟੀ) ਤੇ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ਼ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਧੋਂਦੀ ਪਰ ਇਹ ਦੁਖਦਾ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਉਹ ਜ਼ਖਮ ਮਗਰੋਂ ਲੱਥਾ,)'' ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹਨ। ਜੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਮਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਜਾਪੀ।
ਭਾਸ਼ਾ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਂਝ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਮਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
''ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਹਰ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੈ ਖ਼ੁਦ ਇਹ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਪਾਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 'ਮਾਤਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ' ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬੋਲਦੀ ਹੈ,'' ਕਮਾਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਦੋਂ ਦੱਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਪਾਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿਵਸ ਲਈ ਸਟੋਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ''ਇਸ ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅੰਦਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਮੀ ਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਹੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ,'' ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ। ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕੀਤਾ- ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਮਾਰ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਕਮਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਆਖ਼ਰ ਕਿਹੜੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
