ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਖਰਚੀਲੀ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਕਹਿਣਾ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ 65 ਸਾਲਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਸਾਈ ਇਸ ਕਾਢ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ 'ਮੌਤ' ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, 'ਇਹ' ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ, ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਇੱਕ ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਸਾਈ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਦੇ ਸਿਰੇ ਅੰਦਰ ਪੀਤਲੀ (ਪਿੱਤਲ) ਘੰਟੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੱਥੀਂ ਬਣੀਆਂ ਸ਼ਹਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਅੰਦਰ ਲੱਗੀ ਇਸ ਘੰਟੀ ਨੂੰ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਵਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਦੇਸਾਈ ਕੋਲ਼ ਕਈ-ਕਈ ਦਰਜ਼ਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬੇਲਾਗਾਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਿਕੋਡੀ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ।
ਖ਼ੈਰ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੈ: ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਅੰਦਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲ਼ੀ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਾ ਬਚਣਾ।
ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਾਈ 300-400 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।'' ਉਸ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਰਫ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੱਲ ਕੱਢਿਆ। "ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਤੁਰ੍ਹੀਆਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰਲੀ ਘੰਟੀ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਘੰਟੀ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਬਾਅਦ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਅੰਦਰ ਫਿਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
"ਇਸ ਜੁਗਾੜ ਨਾਲ਼ ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਤਾਂ ਅਸਰ ਪੈਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ [ਗੁਣਵੱਤਾ] ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਹੈ," ਉਹ ਅਫਸੋਸ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪਾਰਖੀ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ਼ ਰੱਖੀ ਵਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਘੰਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 10 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਦਰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
