“ગરમીથી મારી પીઠ બળી ગઈ હતી,” ગજુવાસ ગામની જરાકજ બહાર, ખેજરીના ઝાડના આછા છાંયામાં જમીન પર બેઠેલા બજરંગ ગોસ્વામી કહે છે. “ગરમી વધી ગઈ છે, પાક ઘટી ગયો છે,” તેઓ લણેલા બાજરાના ઢગને જોતા કહે છે. એક એકલું અટુલું ઊંટ નજીક ઊભુ રહીને તેઓ અને તેમના પત્ની રાજ કૌર રાજસ્થાનના ચુરૂ જિલ્લાની તારાનગર તહેસીલમાં ભાગિયા તરીકે જે 22 વીઘા જમીન ખેડે છે તેના પર સૂકું ઘાસ ચાવી રહ્યું છે.
“માથે સૂરજ તપે છે, ને પગમાં રેતી,” તારાનગરની દક્ષિણે આવેલ સુજાનગઢના ગીતા દેવી નાયક કહે છે. જમીન ન ધરાવતાં વિધવા ગીતા દેવી ભગવાની દેવી ચૌધરીના કુટુંબની માલિકીના ખેતરમાં મજૂરી કરે છે. ગુદાવરી ગામના સાંજના લગભગ 5 વાગ્યા છે અને તેઓ બંને હમણાંજ દિવસનું કામ કરી રહ્યાં છે. “ગરમી હી ગરમી પડે આજ કલ [આજકાલ તો બસ તાપ અને ગરમીજ છે અને વધ્યા કરે છે] ,” ભગવાની દેવી કહે છે.
ઉત્તર રાજસ્થાનના ચુરૂ જિલ્લામાં, જ્યાં રેતાળ જમીન ઉનાળામાં બળે છે અને હવા જ્યાં મે અને જૂનમાં ભઠ્ઠીની જેમ તપતી હોય છે, ગરમી વિશે – અને તે કેવી રીતે વધતી જાય છે – તેના વિશેની વાતો સામાન્ય છે. આ મહિનાઓ દરમિયાન તાપમાન સહેલાઈથી 40ના ઉપરના ભાગમાં જતું હોય છે. ગયા મહિને જ, મે 2020માં, તાપમાન 50 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી વધી ગયું હતું – અને તે દુનિયામાં સૌથી વધુ હતું, 26 મેનો સમાચાર રિપોર્ટ જણાવે છે.
માટે ગયા વર્ષે જ્યારે જૂન 2019ની શરુઆતમાં જ્યારે પારો 51 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર જતો રહ્યો - પાણીના ઉત્કલન બિંદુના અડધાથી વધુ – તો ઘણા લોકો માટે તે સાઇડબાર હતો. “મને યાદ છે, લગભગ 30 વર્ષ અગાઉ પણ તે 50 ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યો હતો,” 75 વર્ષના હરદયાલજી સિંઘ તેમના ગજુવાસ ગામમાં આવેલ વિશાળ મકાનમાં એક પલંગ પર પડ્યા-પડ્યા કહે છે.
છ મહિના પછી, કેટલાંક વર્ષોમાં ડિસેમ્બર-જાન્યુઆરી સુધીમાં, ચુરૂએ શૂન્યથી નીચેનું તાપમાન પણ જોયું છે. અને ફેબ્રુઆરી 2020માં, ભારતના હવામાન ખાતાએ ભારતના મેદાનોમાં ઓછામાં ઓછું લઘુતમ તાપમાન ચુરૂમાં નોંધ્યું, 4.1 ડિગ્રી.
