ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਔਰਤ ਉੱਡੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨੀਂ

ਕੀ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੈਡਲ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਗੱਲ ਅਤਿ-ਕਥਨੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹੋ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਔਰਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਨਵ-ਸਿੱਖਿਅਤ (ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ) ਹਨ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ਣ ਦੇ ਅਤੇ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਸੋਚ 'ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਨ, ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਨਿਰਾਲੇ ਰਾਹ ਲੱਭ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੈਡਲ ਮਾਰਨਾ ਉਸ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1 ਲੱਖ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਔਰਤਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਨਵ-ਸਿੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਦਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। 70,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ-ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਫ਼ਖਰ ਨਾਲ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 'ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ-ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਇਹ ਕੈਂਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬੁਰਕਾ ਪਾਉਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੜਕੀ ਜਮੀਲਾ ਬੀਬੀ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ: ''ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੈਡਲ 'ਤੇ ਪੈਰ ਟਿਕਾਇਆ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੱਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਮੈਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।''

ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਇੰਨਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਲਈ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਲੈਂਦੀ ਹਨ (ਉਹ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸਾਈਕਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕੀ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 1,200 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ)। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,''ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਮੈਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ।'' ਜਮੀਲਾ, ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤ ਅਵਾਕੰਨੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ 20ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿਖਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਨ ਸਾਬਕਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਲੈਕਟਰ ਰਹੀ ਚੁੱਕੀ ਸ਼ੀਲਾ ਰਾਣੀ ਚੁੰਕਥ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ। 1991 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ, ਜਿਹਦੇ ਤਹਿਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਤਾਂਕਿ ਬੀਹੜ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੀਕਰ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਕਥ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣੇ ਸਿੱਖੇ। ਫਿਰ ਨਵ-ਸਿਖਿਅਤ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਹਰੇਕ ਔਰਤ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ 'ਲੇਡੀਜ਼' ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। 'ਜੈਂਟਸ' ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਨੂੰ  ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਦਰ ਸੀਟ ਤੋਂ ਹੈਂਡਲ ਤੀਕਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਡੰਡਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਡੰਡੇ 'ਤੇ ਗੱਦੀ ਲਾ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ 'ਜੈਂਟਸ' ਸਾਈਕਲ ਹੀ ਚਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਣ।

8 ਮਾਰਚ 1992 ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਹੈਂਡਲ 'ਤੇ ਝੰਡੇ ਲਾਈ, ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਾਈਕਲ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲਿਆ ਛੱਡੀ।

ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚ ਸੀ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਰਾਮ ਸਾਈਕਲਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਐੱਸ. ਕਨਕਰਾਜਨ। ਇਸ ਇਕਲੌਤੇ ਸਾਈਕਲ ਡੀਲਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 'ਲੇਡੀਜ਼' ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ 350 ਫੀਸਦ ਦੀ ਛਲਾਂਗ ਨੋਟ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਦੇ ਮਗਰ ਦੋ ਕਾਰਨ ਸਨ: ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਕਿ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੇ 'ਲੇਡੀਜ਼' ਸਾਈਕਲ ਮਿਲ਼ਣ ਤੱਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ 'ਜੈਂਟਸ' ਸਾਈਕਲ ਲੈ ਲਏ; ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਨਕਰਾਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਝਿਜਕ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸੈਲਸ ਟੈਕਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ੁਫੀਆ ਏਜੰਟ ਸੀ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਰਿਵੋਲੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਮੁਥੁ ਭਾਸਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਲਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਮੁਤੱਲਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਐਂਥਮ ਬਣ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਕੁਦੁਮਿਯਾਨਮਲਾਈ ਦੀ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖੰਦਕਾਂ ਦੀ ਭਬਕਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ 22 ਸਾਲਾ ਕੇ. ਮਨੋਰਮਨੀ ਕੋਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਖੰਦਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਅਰਿਵੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖਣ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹਨ,''ਸਾਡਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੌਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।''

1992 ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹਫ਼ਤੇ ਅੰਦਰ, 70,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਅਰਿਵੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਤ ਜਨਤਕ 'ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ-ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਜ਼ੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਯੂਨੀਸੈੱਫ਼ ਨੇ ਅਰਿਵੋਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 50 ਮੋਪੇਡ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਮਨਜ਼ਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਆਰਥਿਕ ਅਸਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਆਮਦਨੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬੱਸਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਜ਼ਾਇਆ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨਾ ਕਿਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਰਾਹਾਂ ਜਾਂ ਡੰਡੀਓ-ਡੰਡੀ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ, ਇਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਬੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ, ਤੁਸੀਂ ਇਹਦੀ ਸਵਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਣੂ ਹੋਣ। ਆਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਛੋਟੇ ਉਤਪਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਔਰਤ ਕਿਸਾਨ, ਜੋ ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਬੱਸ-ਸਟਾਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ਼ ਝਾਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੰਝ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣ ਜਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜੋ ਸਾਈਕਲ ਨਾ ਖਰੀਦ ਸਕੀਆਂ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪੈਦਲ ਹੀ ਆਵਾਗਮਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਕੰਮ ਨਬੇੜ ਸਕਣ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨਾ ਆਦਿ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਿਸ ਔਰਤ ਕੋਲ਼ ਵੀ ਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਤੇ ਸੌਖਿਆਂ ਨਬੇੜ ਲੈਂਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਹੜ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਕਾਠੀ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਲ਼ ਬਿਠਾਈ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰੇ ਦੋ, ਸ਼ਾਇਦ ਤਿੰਨ ਘੜੇ ਲਮਕਾਈ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੀ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ''ਹਾਂ ਬਿਲਕੁਲ, ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ,'' ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹੋਵਾਂ। ''ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹਾਂ? ਸਗੋਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਬਰਬਾਦ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰੀਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਚੰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਈਕਲ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੰਝ ਮੈਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'' ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸਾਈਕਲ ਜਿਹਾ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਵਾਹਨ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਾ ਬਿੰਬ ਘੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।

''ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਔਖ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਔਰਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਕਿੱਡੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਇਹਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਬਤ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ,'' ਕੰਨੰਮਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ''ਸੰਤੁਲਨ'' ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਓ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਪਰਵਾਹ ਹੀ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅੱਜ 100,000 ਨਵ-ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਔਰਤਾਂ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਮੂਲ਼ ਸਟੋਰੀ ਹੈ। 

ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਇਹਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਨ ਉਹ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਲੇਖਕ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ: ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1995 ਵਿੱਚ ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਸੀ। ਪਰ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਖਰੀਦਣ ਵੱਸੋ ਬਾਹਰੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ 1400 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ੍ਹ ਦੇ ਮੇਵਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਪਰ, ਪੁਦੁਕੋਟਾਈ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈਨਾਥ ਦੀ ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ Everybody Loves a Good Drought ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ