ਨਲ਼ਕੇ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਸ਼ਮਾ ਦੇਵੀ (ਬਦਲਿਆ ਨਾਮ) ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,''ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ਼ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦੈ? ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਦੀ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਬੇੜੀ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰ ਸਕਦੀ ਸਾਂ।'' ਉਹ ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਹਨ।
ਬੇੜੀ ਚਲਾ ਲੈਂਦੀ? 27 ਸਾਲਾ ਸੁਸ਼ਮਾ ਦੇਵੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੀ ਹਨ। ਇਸ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਬਹੁਤੇਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਕ (ਮਲਾਹ) ਹਨ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਤਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਝਗਵਾਂ ਬਲਾਕ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੇਵਟਰਾ ਵਿਖੇ 135 ਮਲਾਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 40 ਸਾਲਾ ਪਤੀ ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ (ਬਦਲਿਆ ਨਾਮ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਨ, ਪਰ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੁਸ਼ਮਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇੜੀ ਚਲਾਉਣੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਚਲਾ ਲਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਜੈ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਬੇੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੀ ਬੇੜੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਟਰਾ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀਂ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਸ਼ਮਾ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਬਾਲ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਲ਼ਕੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ।
ਨਿਸ਼ਾਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀ ਚਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮਘਾਟ, ਜੋ ਕੇਵਟਰਾ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਘਾਟ ਅਤੇ ਗੋਇਨਕਾ ਘਾਟ ਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੀਕਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿਹਾੜੀ 600 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀਂ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ 2-3 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ।
