তলাবন্ধৰ ফলত মুম্বাইৰ পদপথত আবদ্ধ কৰ্কট ৰোগী

‘মোৰ মোনাত ৰাখি থোৱা কল খাই পেট প্ৰৱৰ্তাইছো,’ ২২ মাৰ্চৰ জনতা কাৰফিউৰ সময়ত কি কৰিছে বুলি মই সোধা প্ৰশ্নৰ প্ৰসংগত ফোনতে সুৰেন্দ্ৰ ৰামে মোক উত্তৰ দিছিল। সেইদিনা মুম্বাইৰ অধিকাংশ দোকান-ব্যৱসায়ীৰ প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ আছিল, যিবোৰ মানুহ ভিতৰত আছিল, তেওঁলোক ভিতৰতে আবদ্ধ হৈ পৰিছিল, পাৰেলত থকা টাটা মেম’ৰিয়েল হাস্পতালৰ পদপথত চিকিৎসাধীন কৰ্কটৰোগী সুৰেন্দ্ৰ বহি আছিল।

সুৰেন্দ্ৰৰ বয়স ৩৭ বছৰ, তেওঁৰ মুখৰ কৰ্কট ৰোগ হৈছে।

দক্ষিণ-মধ্য মুম্বাইৰ চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাত আৰ্তজনৰ চিকিৎসাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠিত চিকিৎসালয়খনৰ বাহিৰৰ ৰাস্তাৰ ওপৰত থকা সুৰেন্দ্ৰ আৰু তেওঁৰ নিচিনা আন বহুতো ৰোগীৰ বাবে ‘আবদ্ধ’ হোৱাৰ নিয়ম নাই- সান্ধ্য আইন বলবৎ হোৱা দিনৰে পৰা প্ৰায় এটা সপ্তাহ ‘পদপথ’ তেওঁলোকৰ ‘ঘৰ’ হৈ পৰিছে। কৰ্কট ৰোগীলৈ এই চিকিৎসালয়খনে ৰেহাই মূল্যত চিকিৎসা সেৱা আগবঢ়াই আহিছে। ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ দুখীয়া পৰিয়ালৰ মানুহ এই চিকিৎসালয়লৈ চিকিৎসাৰ বাবে আহে।

‘মোৰ স্বাস্থ্যপৰীক্ষা কৰা হৈছে। চিকিৎসকে মোক পুনৰ চাৰি মাহৰ পাছত আহিবলৈ কৈছে।’ সুৰেন্দ্ৰই ক’লে। ৰেলৰ যাতায়ত বন্ধ কৰি দিয়াৰ বাবে তেওঁ বিহাৰৰ সমষ্টিপুৰত থকা পটিয়ালা গাঁৱৰ ঘৰলৈ ঘূৰি যাব নোৱাৰা হ’ল। ২৫ মাৰ্চৰ পৰা সমগ্ৰ দেশত সম্পূৰ্ণ তলাবন্ধ বলবৎ কৰাৰ ফলত সকলো ৰেলৰ চলাচল বন্ধ হৈ পৰিল। ‘এতিয়া সিহঁতে কৈছে ২১ দিনৰ বাবে সকলো বন্ধ হৈ থাকিব। মই কোনো বাতৰি পোৱা নাই। মোৰ ওচৰত থকা মানুহক সুধিব লাগিব। তেতিয়ালৈকে মই পদপথতে থাকিব লাগিব সম্ভৱ!’ সুৰেন্দ্ৰই ক’লে।

মই যেতিয়া সুৰেন্দ্ৰক ২০ মাৰ্চত লগ পাইছিলো, সেইদিনা কমলা ৰঙৰ প্লাষ্টিকৰ এখন পাৰি পথৰ কাষত বহি তেওঁ মুখৰ একাষেৰে কল খাই আছিল। নাকৰ বাওঁফালৰ ফুটাটোত এডাল পাইপ লগোৱা আছিল। ‘আহাৰ খালে মোৰ ডিঙিৰে পাৰ হৈ নাযায়। সেইকাৰণে পাইপৰ দৰকাৰ হয়,’ তেওঁ ক’লে। প্লাষ্টিকখনৰ ওপৰতে এটা ক’লা বেগ আছিল, সেই বেগটোত তেওঁৰ কাপোৰ-কানি আছিল। লগতে হাস্পতালৰ কাগজ-পত্ৰ, ঔষধ আৰু কেইটামান কল আছিল। 

পদপথবোৰত আনকি দিনৰ ভাগতো ইফালে-সিফালে এন্দুৰ ঘূৰি ফুৰে। কিছুমান এন্দুৰ ৰোগীৰ কাষতে মৰি পৰি আছিল। নিশাৰ সময়বোৰ অতি বিভৎস হৈ পৰে। ডাঙৰ এন্দুৰ ৰোগীৰ কাষতে দৌৰাদৌৰি কৰি থাকে।

আমি লগ পোৱা দিনলৈকে নিজক ৰক্ষা কৰিবলৈ সুৰেন্দ্ৰই এখন মাস্ক যোগাৰ কৰিব পৰা নাছিল। সেউজীয়া গামোচা এখনেৰে তেওঁ নিজৰ নাক-মুখ মেৰিয়াই ৰাখিছিল। ইয়াৰ পিছদিনা কোনোবাই সুৰেন্দ্ৰক এখন মাস্ক দিলে। তেওঁ সমূহীয়া স্নানাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু তাত থকা চাবোন ব্যৱহাৰ কৰে।

‘সিহঁতে মানুহবোৰক হাত ধুই নিৰাপদে থাকিবলৈ কৈছে, কিন্তু আমাৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে সিহঁতে কিয় একো কৰা নাই?’ তেওঁ সোধে। ‘আমিও ৰোগী।’

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা আৰু ভাৰতীয় চিকিৎসা গৱেষণা পৰিষদে ক’ভিড-19 সংক্ৰমণৰ বাবে খুব বেছি আশংকা থকা যিবোৰ মানুহক বৰ্গীকৰণ কৰিছে, সেই বৰ্গীকৰণত কৰ্কট ৰোগীকো অন্তৰ্ভূক্ত কৰা হৈছে। অথচ এনে কৰ্কট ৰোগীয়ে সামান্য আহাৰ, পানী বা স্বাস্থ্যৰক্ষাৰ নিয়ম অবিহনে পদপথৰ ওপৰত মুকলিত দিন কটাইছে, এইক্ষেত্ৰত সংক্ৰমণৰ আশংকা কেৱল কল্পনাহে কৰিব পাৰি।

তলাবন্ধৰ লক্ষ্য আছিল মানুহৰ মাজত থকা সংস্পৰ্শ ন্যূনতম কৰা আৰু মানুহক ঘৰৰ ভিতৰত সোমাই ৰখাটো নিশ্চিত কৰা। কিন্তু সুৰেন্দ্ৰৰ দৰে মানুহে মুম্বাইৰ এটা কোঠা ভাড়ালৈ ল’ব নোৱাৰে। ‘প্ৰতিবাৰতে মই ইয়ালৈ আহোতে হাহাকাৰ কৰো, থাকিবলৈ ক’ত ঠাই পাম?’ তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। মুম্বাইৰ বিভিন্ন ঠাইত থকা ধৰমশালাত কম খৰছত থাকিব পৰাৰ বিষয়ে তেওঁ নাজানে। ‘ইয়াত মই কোনো মানুহক চিনি নাপাও। মই কাক সুধিম?’ তেওঁ কয়।

টাটা মেম’ৰিয়েল হাস্পাতালত চিকিৎসা কৰিবলৈ এবছৰৰো বেছি সুৰেন্দ্ৰই অকলে মুম্বাইলৈ আহি আছে। পাঁচ বছৰীয়া আৰু দুবছৰীয়া সন্তান দুটাৰ সৈতে সুৰেন্দ্ৰৰ পত্নি গাঁৱলৈ ঘূৰি গ’ল। ‘মই কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ বাবে মোক বলপূৰ্বকভাৱে চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাই নিদিয়া পৰ্যন্ত মই বাংগালুৰুৰ এখন ঔষধালয়ত কাম কৰি আছিলো,’ তেওঁ কয়। তেওঁ মাহে ১০,০০০ টকা দৰমহা পাইছিল, দৰমহাৰ অলপ পইছা নিজৰ বাবে খৰছ কৰি বাকীখিনি টকা গাঁৱত থকা পৰিয়াললৈ পঠিয়াই দিয়ে। এতিয়া কোনো উপাৰ্জন নথকাত সম্পৰ্কীয় মানুহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছে। ‘মোৰ টকা নাই, মোৰ খুলশালীয়ে মই মু্ম্বাইলৈ আহোতে টকা-পইছা দি সহায় কৰিছে।’

হাস্পাতালত সুৰেন্দ্ৰক কোনোধৰণৰ মাচুল দিয়াৰ পৰা ৰেহাই দিয়া হৈছে। ‘কেম’থেৰাপি আৰু চিকিৎসাৰ অন্যান্য মাচুল হ্ৰাস কৰা হৈছে আন যি যাৱতীয় খৰছ থাকে, সেই সকলোখিনি চিকিৎসালয়ে ব্যয় কৰে। কিন্তু প্ৰতিটো দিন কটোৱা কষ্টকৰ,’ সুৰেন্দ্ৰই কয়।

চিকিৎসালয়খনৰ বাহিৰৰ পদপথত থকা ৰোগীসকলক পুৱা ৰুটি আৰু কল খাবলৈ দিয়া হয়। সন্ধিয়া সময়ত অলপ মছলা দিয়া ভাত খাবলৈ দিয়া হয়। কালি (২৯ মাৰ্চত) প্ৰথমবাৰৰ বাবে পুৱা সুৰেন্দ্ৰই গাখীৰ খাবলৈ পালে। স্বেচ্ছাসেৱকসকলে দিছিল।

সুৰেন্দ্ৰক পানী খাই থাকিবলৈ চিকিৎসকে পৰামৰ্শ দিছিল। ‘কিছুমানে আমাৰ কাৰণে আহাৰ লৈ আহে কিন্তু তেওঁলোকে পানী নাপায়, তলাবন্ধৰ কাৰণে পানী পাবলৈ টান হৈছে,’ তেওঁ কয়।

সুৰেন্দ্ৰ বহি থকাৰ পৰা অলপ দূৰত সঞ্জয় কুমাৰৰ পৰিয়ালটোৱে কঠোৰ সংগ্ৰাম কৰিবলগা হৈছে। ২০ মাৰ্চত মই যেতিয়া তেওঁলোকক লগ পাইছিলো, পদপথত এখন কঁথাৰ ওপৰত সঞ্জয় পৰি আছিল। চিমেণ্টৰ টুুকুৰা এটাৰ ওপৰত মূৰটো থৈছিল। ১৯ বছৰ বয়সীয়া (ওপৰৰ বেটুপাতৰ আলোকচিত্ৰত) ল’ৰাজনৰ হাড়ৰ কৰ্কট ৰোগ হৈছে। সোঁ ভৰিখন লৰচৰ কৰিব নোৱাৰে। সঞ্জয়ৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃ বিজয় আৰু বৌৱেক প্ৰেমলতা এমাহৰো বেছি দিন পদপথত তাৰ লগত আছে।

২০ মাৰ্চত, স্বামী আৰু আন লোকসকলৰ সৈতে গীতা সিঙো পদপথত বহি আছে। কাষতে দুটা শিলৰ মাজত এটা মৰা এন্দুৰ পৰি আছে। ছমাহ পূৰ্বে গীতাক যকৃতৰ কৰ্কট ৰোগ হোৱা বুলি চিকিৎসকে কৈছিল। যোৱা চাৰিমাহ ধৰি তেওঁলোক মুম্বাইত আছে। মহাৰাষ্ট্ৰৰ সোলাপুৰ জিলাৰ পৰা তেওঁলোক মুম্বাইলৈ আহিছে।

যোৱা এসপ্তাহৰ আগলৈকে তেওঁলোক উত্তৰ মুম্বাইৰ গ’ৰেগাঁৱত থকা সত্যেন্দৰ ভতিজা এটাৰ লগত আছিল, কিন্তু ক’ভিড-19ৰ ভয়ত ভতিজাকজনে তেওঁলোকক সেই ঠাই এৰি দিবলৈ ক’লে। ‘গীতাই ক’লে যে এদিনৰ মুৰে মুৰে চিকিৎসালয়লৈ যাব লাগে, আৰু গীতাই ভয় খাইছিল যদি তেওঁৰ ল’ৰাটোও সংক্ৰমিত হয়। সেই কাৰণে আমি ভতিজাজনৰ ঘৰ এৰি দিবলগা হ’ল,’ গীতাই ক’লে।

বহুত চেষ্টা কৰাৰ পিছত চিকিৎসালয়ৰ পৰা ৫০ কিলোমিটাৰ নিলগৰ থানে জিলাৰ ডম্বিভালিত থকা এজন দূৰ সম্পৰ্কীয় লোকৰ সৈতে সত্যেন্দৰে যোগাযোগ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। তাৰপিছত গীতা আৰু তেওঁ তালৈ গুছি যায়। থকা-খোৱাৰ বাবদ সম্পৰ্কীয় লোকজনক পইছা দিয়ে।

ইয়াৰ পিছত ১ এপ্ৰিলত গীতাক পুনৰ চিকিৎসকে পৰীক্ষা কৰিব। ইয়াৰ পিছত এপ্ৰিলৰ প্ৰথমভাগত চিকিৎসকে গীতাক কেম’থেৰাপি দিব আৰু অস্ত্ৰোপচাৰ কৰিব। কিন্তু চিকিৎসকে জনালে ১ এপ্ৰিলত গীতাৰ স্বাস্থ্যপৰীক্ষা বাতিল কৰা হৈছে, আৰু ক’লে যে নিয়মীয়াকৈ ঔষধ খাই থাকিব লাগিব। ল’বলগীয়া সাৱধানতা সম্পৰ্কে ডাক্তৰে জনালে। ‘আমাৰ সন্তানটোৰ বাবে ঘৰলৈও ঘূৰি যাব নোৱাৰো। চিকিৎসালয়লৈও এতিয়া যাব নোৱাৰো। এতিয়া কোনো কাম কৰিব নোৱাৰা হৈ পৰিলো। ইয়াত আবদ্ধ হৈ পৰিলো,’ সত্যেন্দৰে ক’লে। গীতাৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতিৰ বাবে সত্যেন্দৰৰ উদ্বিগ্নতা বাঢ়িবলৈ ধৰিছে, ‘তাই সদায় বমি কৰিবলৈ ধৰিছে’।

তেওঁলোকৰ দুটা সন্তান আছে। এটাৰ ১২ বছৰ, আনটোৰ ১৬ বছৰ। দুয়োটা সত্যেন্দৰৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃৰ লগত সোলাপুৰত আছে। ‘আমি সোনকালে ঘূৰি আহিম বুলি কৈ আহিছিলো, কিন্তু সিহঁতৰ মুখ কেতিয়া দেখিবলৈ পাম নাজানো,’ গীতাই ক’লে। সত্যেন্দৰে যোৱা পাঁচ মাহৰ আগলৈকে এটা যন্ত্ৰচালিত তাঁতশালৰ কাৰখানাত কাম কৰি মাহে ৭০০০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। টাটা মেম’ৰিয়েল হাস্পতালৰ ন্যাসে তেওঁলোকৰ চিকিৎসা ব্যয়ৰ আধা বহন কৰে। আন আধা অংশ নিজৰ জমা ধনৰ পৰা ব্যয় কৰিছে।

মুখৰ কৰ্কট ৰোগত আক্ৰান্ত জামিল খানে একেই আতংকত ভুগিছে। মাতৃ কামাৰজাহা, ভাতৃ শ্বাকিল আৰু ভনী নাছৰিনৰ সৈতে যোৱা সাতমাহ ধৰি তেওঁ চিকিৎসালয়ৰ সন্মুখৰ পদপথত আছে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ বলোৰামপুৰ জিলাৰ গোন্দোৱা গাঁৱৰ পৰা তেওঁলোক ইয়ালৈ আহিছে। পৰিয়ালৰ বেছিখিনি সদস্যই কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। যেতিয়া কাম পোৱা যায়, তেনে সময়ত দিনে ২০০ টকা মজুৰী উপাৰ্জন কৰে, আৰু খেতিৰ কাম নথকা সময়ত কাম বিচাৰি চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।

তলাবন্ধৰ পিছত হাস্পতালৰ পৰা প্ৰায় ৬০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ নালাসোপাৰাত থকা এঘৰ দূৰ সম্পৰ্কীয় লোকৰ ঘৰত তেওঁলোক থাকিবলৈ লয়। ‘তেওঁলোকে আমাক অলপ দিনৰ বাবে থাকিবলৈ দিছিল, কিন্তু কেতিয়াও ভবা নাছিলো যে ইমান দিনৰ বাবে...’

নালাসোপাৰাত থকা জামিলৰ সম্পৰ্কীয় লোকজনে এতিয়া অতিৰিক্ত চাৰিজন মানুহক লৈ হাহাকাৰ কৰিবলগীয়া হৈছে। ‘তেওঁলোকৰ নিজৰ পৰিয়ালৰ সদস্য পাঁচজন আৰু তাৰ লগত এতিয়া আমাৰ চাৰিজন। ইমান খোৱাবস্তু জমা কৰা অসম্ভৱ, সপ্তাহত আমাৰ ৫০০ টকা ঔষধৰ বাবে লাগে। আমাৰ টকা শেষ হ’বলৈ ধৰিছে,’ নাছৰিনে ক’লে। শনিবাৰে তেওঁলোকে অলপ ঔষধ ক্ৰয় কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, কিন্তু ইয়াৰ পিছত কি কৰিব, সেই সম্পৰ্কে অনিশ্চিত। জামিলৰ মুখৰ বাওঁফালে থকা ঘাঁডোখৰ সঘনে চাফা কৰিব লাগে আৰু বেণ্ডেজ লগাব লাগে।

জামিলে মনতে ভাবে যে পদপথত থকাই ভাল, ‘অন্ততঃ চিকিৎসালয়খন ওচৰতে আছে। ঘাঁ ডোখৰৰ পৰা যদি তেজ ওলায় বা বিষ হয়, তেতিয়া লৰালৰিকৈ হাস্পতালত সোমাব পৰা হ’ব।’

‘ইয়াত (নালাসোপাৰাত) যদি মোৰ ভাইটোৰ কিবা হয়, কোনে দায়িত্ব ল’ব?’ নাছৰিনে প্ৰশ্ন কৰে। ‘তাৰ যদি কিবা হয়, কাৰ কি ক্ষতি হ’ব?’

টাটা মেম’ৰিয়েল হাস্পতালৰ জনসম্পৰ্কৰক্ষী গোটৰ নীলেশ গোয়েংকাই মোক ফোনত ক’লে, ‘জৰুৰী চিকিৎসাৰ যদি প্ৰয়োজন নাথাকে, তেনেকুৱা ৰোগীক আমি ঘৰলৈ পঠিওৱাৰ চেষ্টা কৰি আছো। আমি সম্ভৱপৰ সকলো ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ চেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছো।’

চলিত বছৰৰ জানুৱাৰীত চিকিৎসালয়ৰ পৰা অলপ দূৰত থকা হিন্দমাতা ব্ৰীজ ফ্লাইঅ’ভাৰৰ তলত থকা কৰ্কট ৰোগীৰ অৱস্থা সম্পৰ্কে ‘মুম্বাই মিৰৰ’ সংবাদপত্ৰই এক প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। এই প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত কিছুমান ৰোগী আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালক অতি ক্ষীপ্ৰতাৰে ধৰমশালা কেইটামানলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল। ফ্লাইঅ’ভাৰৰ তলত অস্থায়ী আশ্ৰয়গৃহ আৰু ভ্ৰাম্যমান শৌচাগাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ মুম্বাই পৌৰনিগমে কেতবোৰ নিৰ্দেশ জাৰি কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত মই কথা পতা পদপথৰ আশ্ৰয়ী কৰ্কট ৰোগাক্ৰান্তসকলে সেই বিষয়ত একো এটা কথা নতুনকৈ শুনািবলৈ পোৱা নাই।

অনুবাদঃ পংকজ দাস