‘स्वच्छ भारत, आणि अजूनही लोकांनी हातानं गटारं साफ करावी?’

दिल्लीच्या लाल कुआँ भागातल्या पुल पेलाद मोहल्ल्यात सगळ्यांनाच तो ‘गाडी लावणारा’ किंवा ‘मिर्ची-आलू’ पोरगा माहितीये. या भागातला तो सगळ्यात लहान हातगाडीवाला आहे.

तो वस्तीतल्या अरुंद बोळातून नाल्यांच्या कडेने एका खुल्या जागेकडे पळत जाताना मी त्याला पाहिलं, तिथे तो त्याची हातगाडी लावतो. गल्लीच्या तोंडाशी त्याने त्याची हातगाडी आणली, ती एका जागी पक्की रहावी म्हणून चाकाला टेकू म्हणून दगड लावले आणि तो एका खोलीत गायब झाला. १४ वर्षांच्या अर्जुन सिंगसाठी हे रोजचंच आहे. तो आता आपल्या गाडीवर बटाट्याचे वेफर्स आणि मोमो विकायला ठेवेल.

हा लाजरा पण हसरा मुलगा त्याच्या विधवा आईबरोबर, लक्ष्मी सिंगबरोबर एका लहान खोलीत राहतो. त्यांच्या या लहानशा घरात कसलंही फर्निचर नाही. भिंतीवर एक आरसा आहे आणि त्यावर कोपऱ्यात चिकटपट्टीचं एक छानसं हृदय चिकटवलंय. आणि त्यावर लिहिलंय, ‘लक्ष्मी+अर्जुन’. “मी लिहिलंय ते,” अर्जुन सांगतो, “म्हणजे मग जो कुणी आम्हाला भेटायला येईल त्यांना त्याच्यात आमची दुनिया पहायला मिळेल.”

त्याची ही दुनिया एकाकी आणि अवघड आहे.

१४ जुलै २०१३ रोजी अर्जुनचे वडील राजेश्वर सिंग इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्रातलं गटार साफ करताना मरण पावले. ते तिथे २०११ पासून कामावर होते. त्याच्यासोबत अजून दोघे होते, त्यांच्या नाकात विषारी वायू गेला आणि त्यातच ते इमारतीच्या तळघरात मरण पावले. तो आणि इतर दोघं, अशोक कुमार आणि सतीश सिंग, या शासन संचलित कला केंद्रातले कंत्राटी कामगार. तिघंही जण वाल्मिकी या दलित समुदायातले, तिघांची घरं त्रिलोकपुरीतल्या वाल्मिकी वस्तीत. (लक्ष्मी त्यानंतर अर्जुनसोबत तिची विवाहित मुलगी राहते तिथे लाल कुआँमध्ये रहायला गेली.)

राजोश्वर गेला तेव्हा त्याचा मुलगा अर्जुन जेमतेम १० वर्षांचा होता. “माझे बाबा दिसायला भारी होते,” अर्जुन सांगतो. “मी इतका त्यांच्यासारखा होतो, माझ्या भुवया अगदी त्यांच्यासारख्या आहेत. मी त्यांच्यासारखाच बुटका आहे. त्यांना भेंडी आवडायची आणि मलादेखील आवडते. स्वयंपाक करायला जाम आवडायचं त्यांना आणि आता मीही तेच करतोय, अर्थात गरज म्हणून. ते फार प्रेमळ होते आणि मला चिंटू म्हणायचे.”

अर्जुनला त्याच्या वडलांची सगळ्यात जास्त कोणती आठवण येत असेल तर ते नेहमी गायचे ते त्यांचं गाणं – ‘तुम मुझे यूं, भुला न पाओगे’. “माझा सगळ्यात मोठा प्रश्न काय आहे माहितीये,” अर्जुन विचारतो, “मी आता कुणाला पापा म्हणून शकत नाही. मी १० वर्षांचा पण नव्हतो जेव्हा पापा गेले. माझी आई इतकी दुःखात होती, ती इतकी म्हणजे इतकी रडायची. कुणीच आमच्या मदतीला आलं नाही; सगळ्या नातेवाइकांनी आमची साथ सोडली. मला तर वाटतं मला जमेल तितकं मी पटापट मोठं व्हावं म्हणजे मग मी माझ्या आईचं  दुःख थोडं तरी हलकं करू शकेन.”

आम्ही बोलत होतो आणि घड्याळात तीन वाजले होते. अर्जुनची सगळी तयारी करण्याची वेळ. त्याने जवळच्या पोत्यातून काही बटाटे काढले आणि त्याचे काप करायला सुरुवात केली. त्यानंतर त्याने त्यात अगदी सहज काही मसाले घातले आणि हे सगळं करताना टीव्हीवरच्या मास्टरशेफसारखी त्याचं माहिती देणं चालू होतं. त्यानंतर त्याने मोमो बनवायला सुरुवात केली. अखेर, सगळं साहित्य त्याच्या हातगाडीवर लादलं – गॅसची टाकी, शेगडी, रोवळी, डाव, ताटल्या आणि चटणी. त्याची आई मक्याची कणसं नीट रचून ठेवायला त्याला मदत करत होती.

अर्जुन रोज आपल्या मोहल्ल्यात दुपारी शाळेनंतर त्याची गाडी लावतो. धंदा चांगला झाला तर दिवसाला १००-१५० रुपयाचा नफा होतो आणि कधी कधी मात्र अगदी ५० रुपयेच सुटतात. अनेकदा लोक अगदी १०-१५ रुपयाची देखील उधारी करतात. शनिवार – रविवार आणि सणांमध्ये धंदा चांगला होतो.

पोटापाण्यासाठीचं हे काम फारसं स्थिर नसलं तरी रोजचं भागवण्यासाठी गरजेचं आहे. कारण ते सोडून त्यांची इतर कमाई म्हणजे लक्ष्मीला सरकारकडून दर महिन्याला मिळणारं २००० रुपये विधवा पेन्शन. ती सांगते, आजूबाजूच्या लोकांना त्यांचं चांगलं बघवत नाही आणि खाण्याच्या गाडीमुळे परिसर घाण होतो अशी ते सतत तक्रार करत राहतात. शेजारच्या मेहरुन्निसा खातून म्हणतात, “एखादी एकटी बाई काही तरी काम करून पुढे जातीये, हे या पुरुषांना पाहवत नाही. आणि त्यातून ती जर वाल्मिकी जातीची असेल तर विचारूच नका. त्यांना तर ती हातगाडी बंद करण्याचा काही ना काही बहाणाच हवाय.”