सरलं दळण

जात्यावरच्या ओव्यांच्या या मालिकेत सविंदणे गावच्या धोंडाबाई आणि अंजनाबाई गाढवे दळण सरल्याच्या काही ओव्या गात आहेत. त्यांचे कष्ट वाटून घ्यायला त्यांचे देव-देवता येतात असं त्या गातात.

१२ व्या शतकातल्या भक्ती संप्रदायाच्या संत जनाबाईंचा पुतळा गाढवे कुटुंबियांच्या घराबाहेरच्या देवळीत उभा आहे. फकिरा गाढवेंनी त्यांच्या हयातीत हा पुतळा घडवलाय. ते जातीने आणि व्यवसायाने कुंभार. ते भांडी घडवायचे आणि त्यांच्या पत्नी धोंडाबाई गारा करायच्या, भांडी भाजायला राब करायच्या आणि भांडी तयार झाल्यावर ती नीट सांभाळून ठेवण्याचं कामही त्यांचंच. भांड्यांचं काम नसेल तेव्हा दोघंही शेतात मजुरी करत.

त्यांच्या पिढीच्या इतर स्त्रियांप्रमाणे धोंडाबाईदेखील घरीच दळणं करीत, कधी कधी सोबतीला त्यांची सून अंजनाबाई असायची. दोघी मिळून ओव्या गात असत, तेवढाच कष्टाचा भार हलका होई.

प्रत्येक ओवीची सुरुवात सरलं दळण अशी होते आणि दुसऱ्या ओळीमध्ये गणगोताच्या, देव-देवतांच्या प्रतिमा येतात. पहिल्या ओळीत असं म्हटलंय की दळण सरलंय आणि सुपात चाराचुरा राहिलाय. यालाच जोडून पुढच्या ओळीत विठ्ठलाच्या तुऱ्याची आणि विठ्ठलाची म्हणजे रखुमाईच्या बिजवराची प्रतिमा येते.

पुढच्या दोन ओव्यांमध्ये धोंडाबाई सीतेचा उल्लेख करतात. दुसऱ्या ओवीत रामाच्या बागेत न्हाती धुती सीता उभी आहे आणि तिसऱ्या ओवीत ती येऊन दळू लागतीये. चौथ्या ओवीत धोंडाबाई म्हणतात, देवानं भाचरं दिली आहेत पण ते म्हणजे केवळ ‘डोरल्याचे ठसे’ आहेत, ते मदत करतात मात्र केवळ पतीच्या कामात असंच त्यांना यातनं सुचवायचं असावं. शेवटच्या ओवीत धोंडाबाई विचारतात, ‘तिथं कोण उभं आहे?’ आणि दुसऱ्या ओळीत त्याचं उत्तर स्वतःच देतात, त्यांना दळू लागायला पार्वती आली आहे.

ओवी गाताना देवी-देवतांच्या प्रतिमा उभ्या करून रोजच्या या कष्टांचा भार हलका करण्याचा या बाया प्रयत्न करत असाव्यात. ओव्या गाऊन त्या इतकं जड कामही आनंदाचं करत असाव्यात. त्यांच्या काकणाची किणकिण आणि जात्याची धान्य दळतानाची घरघर आपल्या कानालाही गोड वाटतेच.