“आमचे वाड-वडील कित्येक वर्षांपासून ही बांस गीतं गात आले आहेत,” असं पंचराम यादव सांगत होते. एका लोकगीतं गाणाऱ्या वादकांच्या वार्षिक मेळ्यात मी त्यांना भेटलो होतो. छत्तीसगडच्या मधोमध वसलेल्या भिलाई शहरात हा मेळा भरला होता.
तो मे महिना होता. काही वर्षांपूर्वी जत्रेच्या मैदानावर फेरफटका मारत असताना हवेत भरून राहिलेल्या या गीताच्या सुरांकडे मी आकर्षित झालो होतो. तीन पुरुषमाणसं बांस बाजा वाजवत होती. हे एक लांब, चकचकीत, सजावट केलेलं दंडगोलाकार लाकडी स्वरवाद्य असतं. राऊत मंडळी ते वाजवत होती. ते मुख्यतः दुर्ग (जिथं भिलाई शहर वसले आहे), बालोद, धमतरी, गरिआबंद, कांकेर आणि महासमुंद या छत्तीसगडच्या जिल्ह्यांमधील रहिवासी होते. ते यादव या ओबीसी जातीच्या पोटजातीतील आहेत.
तिन्ही वादक, वयाची पन्नाशी आणि साठी पार केलेले. वाद्यं वाजवत असताना, त्यांच्या सोबतचे काही गायक भगवान कृष्णावरचं एक गाणं पद्यात सादर करत होते आणि गात होते. तसंच मेंढपाळ मानतात अशा काही गुराख्यांबद्दलची गाणीही ते तितक्याच नादमधुर आवाजात गात होते.
४ ते ५ फूट लांब असणारा बांस बाजा, हे परंपरेनंच गुरख्यांचं वाद्य म्हणून ओळखलं जातं. कलाकार/बांसवादक (या समाजातील फक्त पुरुष हे वाद्य वाजवतात) सहसा स्वतःसाठी स्वतःच बांस बनवतात. काही वेळा स्थानिक सुतारांच्या मदतीने बनवतात. योग्य बांबू निवडायचा, तो तासून तयार करायचा, नंतर चार छिद्रं पाडायची आणि मग लोकरीच्या फुलांनी आणि रंगीबेरंगी कापडाच्या लहानशा तुकड्यांनी बांस सजवायचा.
