गुंजीमध्ये सगळंच काही ‘स्वच्छ’ नाही

अर्थात, सगळ्या कुटुंबांना काही दोन दोन घरांची ऐश परवडत नाही. हाडं गोठवून टाकणाऱ्या थंडीत, अगदी उणे २० अंश सेल्सियस तापमानातही वीस-पंचवीस कुटुंबांना गुंजीतच रहावं लागतं. उन्हाळ्यामध्ये गुंजीचं तापमान १० अंशाच्या आसपास असतं.

गुंजी फारसं काही अपरिचित गाव नाही – भारत-चीन सीमेवरचं ते बऱ्यापैकी मोठं गाव आहे. इथे इंडो-तिबेटन बॉर्डर पोलिस छावणी, सशस्त्र सीमा दलाची छावणी, कस्टमचं कार्यालय आणि भारतीय स्टेट बँक व पोस्टाच्या हंगामी शाखा आहेत ज्या वर्षातले सहा महिने कार्यरत असतात.

या १९४ कुटुंबांच्या या गावात (जनगणना, २०११) एकच चालू संडास आहे, तोही इंटलिजन्स ब्यूरोच्या (आयबी) कचेरीत. इथे आयबीची कचेरी आहे कारण इथून आंतरराष्ट्रीय सीमा जवळ आहे, इथे अवैध व्यापार होण्याची शक्यता जास्त आहे आणि कैलास मानसरोवराला जाणारे भाविक गुंजीमधून जातात. असं असलं तरी आयबीच्या संडासातही नळाचं पाणी नाही, दर वेळी संडासाचा वापर करायचा असेल तर नळावरून बादली भरून आणावी लागते.

या गावात एकच नळ आहे, जवळून वाहणाऱ्या कुती-याक्ती नदीतनं आणलेला. इथले लोक पिण्यासाठी, अंघोळीसाठी आणि कपडे धुण्यासाठी याच पाण्याचा वापर करतात. हिवाळ्यामध्ये जेव्हा गुंजी आणि आसपासचे पर्वत बर्फाखाली असतात तेव्हा नळातलं पाणीही गोठतं. अशा वेळी इथून दीड किलोमीटरवर मनिला इथे स्थित जनरल रिझर्व्ह इंजिनियर फोर्स (जीइआरएफ) मार्फत गुंजीच्या रहिवाशांना कधी कधी पाणी पुरवठा केला जातो.

१५ एप्रिल २०१७ रोजी पेय जल व स्वच्छता मंत्रालयाने गुंजीचा समावेश असणारा पिथोरागढ जिल्हा हागणदारी मुक्त (Open Defecation Free – ODF) असल्याचं जाहीर केलं. या वर्षी २३ जून रोजी स्वच्छ भारत मिशन – ग्रामीण तर्फे ग्रामीण उत्तराखंड हे भारतातलं चौथं हागणदारी मुक्त राज्य जाहीर करण्यात आलं (सिक्किम, हिमाचल प्रदेश आणि केरळ ही पहिली तीन राज्यं आहेत). अभियानाच्या मते, उत्तराखंडच्या १५,७५१ गावांमधलं कुणीही आता उघड्यावर शौचाला जात नाही.

धाराचुलाच्या तालुका कचेरीतील स्वच्छ भारत मिशनच्या कागदपत्रांनुसार, गुंजीमधल्या प्रत्येक कुटुंबाच्या धाराचुलातील काली नदीच्या तीरावर वसलेल्या हिवाळी घरांमध्ये संडास आहे. पण गावकऱ्यांच्या मते त्यांच्या हिवाळी घरांमध्येही त्यांना उघड्यावरच शौचाला जावं लागतं कारण तिथे पाणीच नाहीये.

“आमच्या इथे संडास नाही कारण आमच्याकडे पाणीच नाहीये. उन्हाळ्यामध्ये नळाला पाणी येतं, पण तेव्हा सगळेच धाराचुलाहून गुंजीला परततात त्यामुळे दर डोई खूपच कमी पाणी मिळतं,” फाल सिंह गुंजीवाल सांगतात, ते हिवाळ्यातही गुंजीतच वास्तव्य करतात.

स्वच्छ भारत मिशनचे जिल्हा समन्वयक दीप चंद्र पुनेथा सांगतात की मनरेगासह इतर अनेक योजनांमार्फत हिमालयातल्या उंचावरच्या गावांमध्य सार्वजनिक संडास बांधण्यात आले आहेत. “उंचावरच्या गावांमध्ये जागेची अडचण असल्यामुळे धाराचुलाची जी स्थलांतर करणारी २१ गावं आहेत तिथे सार्वजनिक संडास उभारण्यात येत आहेत,” ते सांगतात.

पण पाण्याची सोय न करता संडास कसे काय बांधले जात आहेत? आणि अगदी नव्याने बांधलेले संडास बंद का ठेवण्यात आले आहेत? अर्चना गुंजीवाल, गुंजीच्या ग्राम प्रधान एकदम भारी कारण देतातः “हे नवे कोरे संडास आहेत. पाणी नसलं तर गावकरी इथे घाण करून ठेवतील ना.” मग नळाचं पाणी कधी सुरू होणार आहे? “त्याला वेळ लागेल. आम्हाला जास्त नळजोड द्यावे लागणार आहेत. तोपर्यंत काही हे संडास वापरता येणार नाहीत.”

तर, लोक उघड्यावर संडासला जायचं थांबवत नाहीयेत आणि सरकारी कागदपत्रांमध्ये मात्र गावात चालू स्थितीतल संडास आहेत. आणि खरं तर स्वच्छ भारत मिशनच्या सतत बिंबवल्या जाणाऱ्या यशोगाथांमधल्या इतर गावांपेक्षा गुंजीची स्थिती फार काही वेगळी नाही. गुंजीहून १९ किलोमीटरवर असणाऱ्या ४,५०० मीटर उंचीवरच्या ३६३ लोकसंख्या असणाऱ्या कुटी गावामध्ये चार संडास होते, दोन स्त्रियांसाठी आणि दोन पुरुषांसाठी. पण यातले दोन संडास अगदीच मोडकळीला आले आहेत. बाकी दोन्हीतला मैला सेप्टिक टँकमध्ये जाणं अपेक्षित आहे. पण इथे नळच नाही. खरं तर बाजूलाच दोन वाहते पाइप आहेत. “आम्ही शौचासाठी संडासाचा वापर करतो, लघवीसाठी आम्ही उघड्यावरच जातो. अगदीच अंधार असेल तर आम्ही घराच्या मागेच लघवीला जातो,” कुटी गावच्या पार्वती देवी सांगतात. त्यांचे यजमान इंडो-तिबेटन सीमा पोलिस दलातून निवृत्त झाले आहेत.

काही वेळा मात्र गावातल्या लोकांचाच बदलाला विरोध आहे. “आमचे बापजादे आणि आम्हीही पूर्वापारपासून असंच जगत आलोय. आता हे आम्ही अगदी अचानक कसं काय बदलणार आणि बाहेरची माणसं आम्हाला सांगतायत त्याप्रमाणे कसं रहायला लागणार?” कुटीच्या एक वयस्क शेतकरी सुखमती देवी विचारतात.