गाढवाच्या एक लिटर दुधासाठी सात हजार रुपये? एक लिटर काहीही असलं तरी एवढे? वेडेपणा वाटतो हा, पण गुजरातेत सौराष्ट्रमध्ये असं घडल्याचं सप्टेंबर २०२० मधल्या वर्तमानपत्रांचे मथळे सांगत होते. त्या एका घटनेपुरतं ते खरंही होतं. पण हलारी गाढवं पाळणार्या गुजरातमधल्या कुणालाही तुम्ही विचारलंत, तुम्हाला नेहमी एवढाच भाव मिळतो का, तर ते खो खो हसत सुटतील.
हलारी गाढवाच्या दुधात दुर्मिळ औषधी गुण असतात. पण तरीही या दुधाला गुजरातमध्ये जास्तीत जास्त १२५ रुपये लिटर इतका भाव मिळतो. तोही संशोधनासाठी एक संस्था ठराविक लिटर दूध नियमितपणे विकत घेते, तिच्याकडून!
तर, गेल्या सप्टेंबरमध्ये वर्तमानपत्रांमध्ये आलेल्या या मथळ्यांचा मागोवा घेण्यासाठी मी सौराष्ट्रात पोहोचलो. राजकोट जिल्ह्यातल्या कपाशीच्या एका ओसाड शेतात मला भेटले साठीचे खोलाभाई जुजुभाई भारवाड. जामपर गावचे. देवभूमी द्वारका जिल्ह्यातल्या भाणवड तालुक्यातलं हे गाव. खोलाभाई आपल्या कुटुंबाबरोबर दर वर्षी स्थलांतर करतात. आताही ते त्याच मार्गावर होते. या पशुपालक कुटुंबाकडे शेळ्यांचे आणि मेंढ्यांचे कळप आहेत आणि पाच हलारी गाढवं आहेत.
“भारवाड आणि रेबारी हे दोनच समाज हलारी गाढवं पाळतात,” खोलाभाई म्हणाले. आणि त्यापैकीही खूपच कमी कुटुंबांनी ही “परंपरा सुरू ठेवली आहे. ही गाढवं देखणी असतात. पण आम्हाला उपजीविका मात्र पुरवू शकत नाहीत. काहीच उत्पन्न मिळत नाही त्यांच्यापासून.” खोलाभाई आणि त्यांचे पाच भाऊ यांची मिळून ४५ हलारी गाढवं आहेत.
भटक्या पशुपालकांच्या उत्पन्नाची गणती करणंच मुळात कठीण आणि किचकट. एक तर त्यांचं उत्पन्न स्थिर नसतं आणि ठरलेलंही नसतं. इंधन, वीज यासाठीचा त्यांचा महिन्याचा खर्चही ठराविक नसतो. ‘सहजीवन’ या स्वयंसेवी संस्थेच्या भुज इथल्या पशुपालन केंद्रातल्या संशोधकांनी आम्हाला सांगितलं की, पाच जणांच्या कुटुंबाचं एकूण वार्षिक उत्पन्न तीन ते पाच लाख रुपये असू शकतं आणि खर्च वजा जाता ते एक ते तीन लाख रुपये भरतं. अर्थात, त्यांच्या कळपाचा आकार किती आहे यावर हे अवलंबून असतं. प्राण्यांची लोकर, शेळ्या आणि मेंढ्यांचं दूध या सगळ्याच्या विक्रीतून मिळालेलं असं हे उत्पन्न असतं.
गाढवांकडून मात्र फारसं काहीच उत्पन्न मिळत नाही. मिळालं तर अगदीच तुटपुंजं. गेली अनेक वर्षं सातत्याने उत्पन्नात होणारी घट पाहाता या भटक्या गुराख्यांना हलारी गाढवांचे कळप राखणं खूपच कठीण जाऊ लागलं आहे.
