अशी बहीण भावंडं – एका झाडाची संतरं

शाहूबाईंनी जात्यावरच्या ओव्या संग्रहासाठी एकूण ४०१ ओव्या गायल्या आहेत, ज्यातल्या १०७ ऑक्टोबर १९९९ मध्ये ध्वनीमुद्रित करण्यात आल्या आहेत (इतर मात्र १९९५-९६ मध्ये फक्त लिहून घेतलेल्या आहेत). महाराष्ट्राच्या खेड्यापाड्यातून गोळा केलेल्या १,१०,००० ओव्यांपैकी या काही. आता हा मोलाचा ठेवा पारीकडे जतन करण्यासाठी आला आहे आणि पारीचा एक गट या ओव्या गाणाऱ्या काही कलावंतांना भेटण्यासाठी पुन्हा त्या गावांना भेट देत आहे, त्यांचे फोटो आणि व्हिडिओ गोळा करत आहे.

दिवाळी सणाच्या या ओव्या पुरुषप्रधान संस्कृतीत घट्ट रुतलेल्या सामाजिक व्यवस्थेकडे बोट दाखवतात. कोणत्याही सणाला घरच्या पुरुषांचंच कौतुक, औक्षण घरच्या स्त्रियांकडन केलं जातं. पैशाची सत्ताही पुरुषांकडेच आणि त्यामुळे घरच्या स्त्रियांना भेट देण्याची, ओवाळणी टाकण्याचा वरचष्माही त्यांच्याचकडे.

पुढे सादर केलेल्या ओव्यांमध्ये शाहूबाई भाऊबिजेबद्दल गातायत. भाऊबिजेच्या दिवशी बहिणी भावांना ओवाळतात, औक्षण करतात आणि भाऊ तिला ओवाळणी घालतात.

या ओव्यांमध्ये शाहूबाई त्यांच्या मैत्रिणीला सांगतात की दसऱ्याच्या दिवशी ताटामध्ये मणी ठेऊन त्यांनी आपल्या पतीला ओवाळलं. शाहूबाईंनी गायलेल्या दसऱ्याच्या ओव्या झेंडूच्या फुलांसारखी तजेलदार गाणी या लेखात सादर केली आहेत. आता भाऊबिजेच्या दिवशी भाऊ जी ओवाळणी घालेल त्यातून शालू घ्यायचा मानसही त्या बोलून दाखवतात. 

पुढच्या ओवीत त्या म्हणतात, भावानं बहिणीच्या घरीच सोमवार सोडलाय आणि तिनं खास त्याच्यासाठी पंच पक्वान्नाचं जेवण केलंय, खास कारल्याची भाजी केलीये.

कधी कधी आलेला पाहुणा नीट जेवत नाही तेव्हा त्याला हाताला धरून जेऊ घालायची इच्छा ओवीत बोलून दाखवलीये. मात्र तो भाऊ नाही, मेहुणा आहे त्यामुळे त्याच्या हाताला कसं धरावं हा गोंधळही फार छान मांडलाय.

बहिणीनी खास भावासाठी गुळ घालून गोडाचं केलंय आणि हा तिचा भाऊ नवसाचा आहे त्यामुळे त्याला रवा अन् साखरेचा बाकुरही ती भरवत आहे.

शेजारीण जेव्हा तिला विचारते की तिच्या घरी कोण पाहुणा आलाय आणि आता ती त्याला अचानक काय खाऊ घालणार? तेव्हा शाहूबाई गातात की अचानक आला असला तरी बहीण त्याच्यासाठी काही करून अनारसे करणारच. बहीण भावाची माया अगदी पोटातली आहे, जणू सीताफळाच्या आतला गोड गाभा असं सुंदर वर्णन पुढच्या ओवीत येतं.

शेवटच्या दोन ओव्यांमध्ये मात्र शाहूबाई भावजयीमुळे बहीण भावाचं प्रेमळ नातं कसं तुटतं ते गातात. एका झाडाच्या संत्र्यासारखे असलेल्या या भावा-बहिणीमध्ये परक्याच्या नारीमुळे म्हणजे भावजयीमुळे अंतर पडत जातं असं त्यांनी गायलंय. नणंदा-भावजयांमधला वाद इथे जाणवतो आणि काळाप्रमाणे नात्याचे रंग बदलतात, फिके होतात असंही त्यांनी सुचवलंय.

कलावंत: शाहूबाई कांबळे

गाव: नांदगाव

तालुका: मुळशी

जिल्हा: पुणे

जात: नवबौद्ध       

वय: ७० (ऑगस्ट २०१६ मध्ये त्यांचं गर्भाशयाच्या कर्करोगाने निधन झालं)               

मुलं: २ मुलगे आणि २ मुली   

व्यवसाय: शेती

दिनांक: या ओव्या ५ ऑक्टोबर १९९९ रोजी ध्वनीमुद्रित करण्यात आल्या. छायाचित्रं ११ सप्टेंबर २०१७ रोजी घेण्यात आली.

मालिका संपादकः शर्मिला जोशी

पोस्टरः श्रेया कात्यायनी