पुण्याची गणना कोण करी?

हे वृत्तांकन पार्थ एम. एन. यांच्या पुलित्झर सेंटरच्या पाठिंबा असलेल्या मालिकेचा भाग आहे.

५३ वर्षीय देऊराव नागरे यांनी पावसाळ्यापूर्वी दिलेलं एक वचन आता त्यांच्या चिंतेचं कारण बनलंय.

अख्खा सप्टेंबर महिना त्यांची परीक्षा पाहणारा ठरला. मुसळधार पावसानं शेतात पाणी पाणी झालं, गुडघाभर पाणी साचलेल्या शेतात त्यांनी पीक वाचवायचा आटापिटा केला. चकलांबा गावातली त्यांची ८ एकर शेती डोंगराच्या उतारावर आहे, जिथं पूराची जास्त भीती असते.

“पावसाचं पाणी थेट माझ्या शेतातून वहातं,” ते सांगतात. “मी रोज पाणी वाहून जावं म्हणून ओहोळ तयार करतो.”

त्यांनी एवढी जीवतोड मेहनत केली खरी पण अस्मानी संकटावर ते काही मात करू शकले नाही. कपाशी, तूर अन् उसाची नासाडी झाली. ३ लाखांचं उत्पन्न देणारं पीक वाया गेलं. डोंगरावरून वाहणाऱ्या पाण्याच्या जोरामुळे त्यांच्या शेतजमिनीतली काही मातीही वाहून गेली अन् अजून एका समस्येची भर पडली.

आता हे नुकसान भरून काढावं लागणार पण त्याहीपेक्षा जास्त सतावणारा विचार म्हणजे, महाराष्ट्रातल्या धार्मिक स्थळांपैकी एक असलेल्या मंदिरासाठी त्यांनी दिलेलं १.७ लाख रुपये देणगीचं वचन. जे आता पूर्ण होईल की नाही याची शंका वाटतेय.

बीड आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांच्या सीमेवरच्या एका टेकडीवर वसलेला भगवानगड मठ हा राज्यभरातल्या भाविकांचं श्रद्धास्थान आहे. वारकरी संप्रदायातील तपस्वी भगवान बाबा यांच्या या समाधीस्थळाला भेट देण्यासाठी दरवर्षी १५ ते २० लाख लोक येतात. १९५८ मध्ये त्यांनी या भगवानगडावर विठ्ठलाची मूर्ती स्थापली. राज्यभरातल्या विविध समाजाचे लोक भगवानगडाला भेट देतात, पण वंजारी समाजातल्या लोकांचं प्रमाण जास्त आहे.

महाराष्ट्राचे माजी उपमुख्यमंत्री गोपीनाथ मुंढे यांनी या स्थळाचं वंजारी समजातील शेतकरी आणि श्रमिकांच्या जीवनातील महत्त्व ओळखलं आणि भगवानगडावर दसरा मेळावा सुरू केला. कालांतरानं मेळाव्याचं स्वरूप वाढलं अन् लाखो भाविकांचा सहभाग वाढला. हळूहळू भगवानगडाचं धार्मिक स्थळाबरोबरच राजकीय शक्ती म्हणून महत्त्व वाढत गेलं.

भगवानगडाचे सध्याचे महंत नामदेव शास्त्री, संत ज्ञानेश्वरांचं एक भव्य मंदिर या परिसरात बांधणार आहेत. या मंदिरासाठी २५ कोटींपेक्षा जास्त खर्च येण्याचा अंदाज आहे. २०२६ च्या दसऱ्यापर्यंत हे मंदिर तयार होईल. अन् याच मंदिरासाठी भाविकांकडून देणगी गोळा करण्याचं काम सध्या सुरू आहे, ज्यापैकी अनेकांचा दोन वेळच्या जेवणाचीही भ्रांत आहे.

बीड जिल्ह्यातल्या गेवराई तालुक्यातल्या नागरेंच्या चकलांबा गावाने या मंदिराच्या बांधकामासाठी २.४१ कोटी रुपये निधी उभारण्याचा शब्द दिलाय. या गावातील ४१० कुटुंबांकडून हे पैसे जमा केले जाणार आहेत, ज्यामध्ये शेतकरी, शेतमजूर आणि उसतोडणी करणारे लोक मोठ्या प्रमाणात आहेत. नामदेव शास्त्री यांच्यानंतर येणारे कृष्णा महाराज म्हणाले की, “१९५८ मध्ये भगवानगडाची स्थापना करणाऱ्या भगवान बाबांच्या काळापासून देणगी येत होती. फक्त त्या काळात लोकांकडे पैसे नव्हते, म्हणून ते अन्नधान्य दान करायचे. आज देणग्या पैशांच्या स्वरुपात दिल्या जातात इतकंच.”

जेव्हा नागरे आणि चकलांबा गावातल्या लोकांनी मंदिरासाठी २.४१ कोटींची मोठी रक्कम दान करण्याचं आश्वासन दिलं तेव्हा पुढे आपल्यावर काय संकट येणार आहे याचीही कुणकुण त्यांना लागली होती.

यंदाच्या सप्टेंबर महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात राज्यावर अस्मानी संकट कोसळलं. या मुसळधार पावसानं राज्यातली सुमारे १८ लाख हेक्टर शेतजमिनीवर पीकाचं पाण्याखाली गेली आणि ३१ लाखांहून जास्त शेतकरी संकटात सापडले. हजारो लोकांनी रात्रीतून आपलं छत गमावलंय.

महाराष्ट्र सध्या ज्या आपत्तीचा सामना करतोय त्यातून चकलांबाही सुटलं नाही. नागरेंसारखे कितीतरी शेतकरी कर्जबाजारी असून सध्या त्यांचं भविष्य अंधारात आहे. राज्य सरकारने २,२१५ कोटी रुपये मदतीचं पॅकेज जाहीर केलं खरं पण प्रत्यक्षात नुकसान मोठ्या प्रमाणावर झालंय. जर ती रक्कम नुकसानग्रस्तांमध्ये विभागली गेली तर ती प्रति शेतकरी फक्त ७००० रुपये इतकीच येईल.

नंतर, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी शेतकऱ्यांसाठी ३१,००० कोटी रुपयांपेक्षा जास्त मदत जाहीर केली. मात्रशेतकरी कार्यकर्ते अजित नवले यांनी निदर्शनास आणलं की, फडणवीसांनी शेतकऱ्यांनी मंजूर केलेल्या वेगवेगळ्या योजनांतील निधीच त्याची फसवणूक केलीये अन् प्रत्यक्षात फक्त ६,५०० कोटींचीच आहे.

एवढं सगळं होऊनही गाव दिलेला शब्द पाळण्यावर ठाम आहे आणि तो पाळण्यासाठी त्यांच्याकडे वर्षभराचा कालावधी आहे. “माझ्याकडं पैसे जमा करायला वेळ आहे,” नागरे म्हणतात. “मी पैसे वाचवून माझं वचन पूर्ण करेन. आता मी शब्द दिलाय अन् तो मी तोडू शकत नाही.”

चकलांबा गावातून दर महिन्याला भगवान गडावर भाकरींचा ट्रक पाठवला जातो. जवळपास ६०-७० गावांमधून महिन्यातला एक दिवस अशी शिदोरी पाठवली जाते. “भगवानगडावर दररोज किमान ३,५०० भाविकांना जेवणात या भाकरी वाढल्या जातात,” कृष्ण महाराज सांगतात.

तसंच भगवानगडावर दोन शाळा चालवल्या जातात. या शाळेत विविध जाती-धर्माची १०० हून अधिक गरीब मुलं शिकतात, ते पुढे सांगतात. या मुलांपैकी ३० जण भगवान गडाच्या वसतिगृहात राहतात. “इथे फक्त मुलं राहतात कारण ही जागा ब्रह्मचर्येचं ठिकाण आहे,” ते म्हणतात.

महाराष्ट्र शिर्डी किंवा पंढरपूर सारख्या प्रसिद्ध मंदिरांसाठी ओळखला जातो. या मंदिरांना दरवर्षी सुमारे ४ कोटी भाविक भेट देतात. मागच्या काही वर्षांपासून राज्याबाहेर तुलनेने कमी ओळखल्या जाणाऱ्या धार्मिक स्थळांवरही मोठी गर्दी पहायला मिळतेय. इथल्या लोकांनी कालांतराने त्यांच्या स्थानिक मंदिर ट्रस्टशी सलोखा वाढवला आणि आपली निष्ठा कायम ठेवून ते धार्मिक स्थान कोणाकडे आहे याची पर्वा न करता काम केलं. पण स्थानिकांचं दुर्देव हे आहे की, मंदिर ट्र्स्ट त्यांच्याकडून जास्त प्रमाणात पैसे घेतंय अन् त्यांना चांगल्या भविष्यांचं आश्वासन देतंय.

सप्टेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात, ‘कार्यारंभ’ या स्थानिक मराठी वृत्तपत्राने संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांना मंदिर ट्रस्ट आणि धार्मिक स्थलांकडून मदत मिळत नसल्याबद्दल प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. शेतकरी आणि कामगार धार्मिक कार्यक्रम, उत्सव आणि मंदिरांसाठी खिशातून पैसे खर्च करतात, असा युक्तिवाद वृत्तपत्राने केला. आता शेतकरी पुरामुळे हतबल झाले आहे अन् या संस्थांनी पुढे येऊन त्यांना मदत करावी, असंही वृत्तपत्राने म्हटलंय.

शिर्डी आणि तुळजा भवानीसारख्या मंदिर ट्रस्टने पूर मदतीसाठी प्रत्येकी १ कोटी रुपये दान केले. ही रक्कम त्यांच्या वार्षिक कमाईपुढे नगण्य आहे.

भगवानगडापासून १०० किलोमीटर अंतरावर आणखी दोन प्रसिद्ध धार्मिक स्थळे आहेत. देवगड आणि सरला बेट. ही धार्मिक स्थळे भास्करगिरी महाराज आणि रामगिरी महाराज यांच्या नेतृत्वाखाली आहेत.

ऑगस्ट २०२४ मध्ये, पोलिसांनी पैगंबर मोहम्मद यांच्याबद्दल अपमानास्पद टिप्पणी केल्याबद्दल रामगिरी महाराजांविरुद्ध एफआयआर दाखल केली. यामुळे रामगिरी महाराज राहात असलेल्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीरामपूर शहरात दंगलीची परिस्थिती निर्माण झाली. आजही सरला बेटच्या धार्मिक स्थळावर अनेक लोक पूजा करतात आणि रामगिरी महाराजांना तिथल्या कार्यक्रमांसाठी बोलवतात. अनेक गावकरी त्यांच्या सन्मानार्थ जेवण देण्यासाठी स्वतःच्या खिशातून पैसे खर्च करतात.

गेल्या १० वर्षांपासून, भास्करगिरी महाराजांचे अनुयायी प्रत्येक गावात मंदिरे बांधण्याची मोहीम राबवतायत. अहिल्यानगर मधील नेवासा तालुक्यात त्यांचा सर्वाधिक प्रभाव आहे. हा पैसा गावकरी आणि ग्रामपंचायतीकडून येतो. अन् निधी संकलन व्हॉट्स अॅपच्या माध्यमातून केलं जातं.

नेवासामधली अनेक दुकानं आणि घरांमध्ये भास्करगिरींचा हार घातलेला फोटो दिसतो. इथल्या जवळजवळ प्रत्येक गावात त्यांच्या सन्मानार्थ भक्तीगीतं आणि धार्मिक स्तोत्रं गाणारी ३०-४० जणांची टीम आहे. “सणवाराच्या काळात, भास्करगिरी महाराज स्वतः गावोगावी फिरतात आणि धर्माबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी भक्तीगीतं गातात,” असं नेवासा इथल्या सौंदाळा गावातील समिती सदस्यांपैकी एक ४७ वर्षीय रामदास वाक्चौरे म्हणतात.

महाराष्ट्रातल्या २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकांच्या अगदी आधी, भास्करगिरी महाराजांनी त्यांच्या अनुयायांना ‘धर्माला मतदान करा’ असं सांगितलं, ज्यामुळे रातोरात उमेदवारांचं नशीब पालटलं असं म्हटलं जातं. अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या लोकसंख्येच्या सुमारे ७ टक्के लोक मुस्लिम आहेत.

त्यांच्या अनुयायांनी नेवासा तालुक्यातल्या प्रत्येक गावात वेगवेगळ्या हिंदू देवतांची किमान चार मंदिरे बांधलीयेत, वाक्चौरे म्हणतात. “आम्ही काळजी घेतो की लोकांना दर काही महिन्यांनी देणगी द्यावी लागणार नाही. बहुतेकदा प्रत्येक गावात दर दोन वर्षांनी एक मंदिर बांधलं जातं.”

नेवासामध्ये १२७ गावं आहेत. प्रत्येक गावात चार मंदिरे आहेत, भास्करगिरी महाराजांच्या अनुयायांनी अवघ्या १० वर्षांत एकट्या तालुक्यात सुमारे ५०० मंदिरे बांधली आहेत. “एका मंदिराला सुमारे १० लाख रुपये खर्च लागलाय,” वाक्चौरे पुढे म्हणाले.

दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं झालं तर, शेतीचं संकट, निकृष्ट आरोग्यसेवेचा आणि अपुऱ्या शिक्षण सुविधा यांच्याशी लढणाऱ्या नेवासा येथील लोकांनी त्यांच्या गावांमध्ये लहान मंदिरांच्या बांधकामासाठी ५० कोटी रुपये खर्च केलेत. “देवाच्या कामासाठी कोणीही पैसे द्यायला मागेपुढे पहात नाही,” वाक्चौरे म्हणतात.

या शेतकरी आणि मजूरांशी त्यांच्या घरी बोलताना याचे अनेक पैलू लक्षात आले. त्यांची भक्ती अढळ असली तरी, काहीवेळा त्यांच्याकडून देणगी दबाव निर्माण करून घेतली जाते. “तू नाही म्हणून नाही” किंवा “हे चांगलं दिसणार नाही” किंवा “गाव तुम्हाला एकटं पाडेल” अशा गोष्टी बोलून त्यांना देणगी द्यायला भाग पाडलं जातं.

या प्रवृत्तीचे दूरगामी परिणामही आहेत.

स्थानिक पातळीवर कोणत्याही प्रकाशझोतापासून दूर असलेल्या दुर्गम गावांमध्ये, स्वयंघोषित धर्मगुरू किंवा भोंदू बाबा वाढतात आणि गरिबांकडून पैसे उकळतात. त्यांचं नशीब पालटण्याचं आश्वासन देतात. हा आता पैसे कमवण्याचा नवा मार्ग तयार झालाय.

नामदेव शास्त्रींच्या ओळखी अगदी मोठ्या पातळीवर आहे. त्यांच्या यूट्यूब चॅनेलला सव्वा कोटी लोकांनी सबस्क्राईब केलंय. ते स्वित्झर्लंडमध्ये हेलिकॉप्टरमधून प्रवास करतानाचा एक सुरेख व्हिडिओ देखील इथं आहे. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकांपूर्वी त्यांनी महायुतीचे उमेदवार धनंजय मुंढे यांना पाठिंबा दिला होता, जो मुंढे यांच्या विजयामागील एक महत्त्वाचा घटक मानला जात होता. पण भगवानगडाच्या भक्तांना त्याचा काही फरक पडत नाही. त्यांच्यासाठी, ते मार्गदर्शकच आहेत.

नानाबाई उगलमुगले, ४८ वर्षे आणि त्यांचे पती, ५० वर्षे हे दोघंही चकलांबा इथले स्थलांतरित वंजारी उसतोडणी कामगार आहेत. वर्षातल्या सहा महिन्यांसाठी ५०,००० रुपयांच्या तुटपुंज्या उत्पन्नासाठी, मराठवाड्यातील बहुतेक जोडपी कठीण परिस्थितीत फक्त पोटाची खळगी भरण्यासाठी पश्चिम महाराष्ट्र किंवा कर्नाटकात स्थलांतरित होतात. त्यांची मुलंही तेच काम करतात.शिवाजी म्हणतात, “आमच्याकडं आमच्या पोरांना शिक्षण देण्यासाठी पैसे कधीच नव्हते.”

या जोडप्यानं भगवानगडच्या मंदिरासाठी १ लाख रुपये दान देण्याचे वचन दिलंय. ते त्यांच्या वार्षिक उत्पन्नाइतकंच आहे.

“आमच्या पोटच्या पोरांसाठी जे काही करू तेच आम्ही मंदिरासाठी करतो,” शिवाजी म्हणतात. “आमच्या पायात चप्पल अन् डोक्यावर छप्पर नसलं तरी आम्ही मंदिरासाठी शक्य आहे तितकी मदत करू. आमचं आयुष्य त्यालाच वाहिलेलंय.”

चकलांबा इथल्या त्यांच्या छोट्याशा घराबाहेर बसलेल्या नानाबाई नवऱ्याच्या मताशी सहमत आहे. सांधेदुखी आणि सततच्या कामानं त्यांना गुडघेदुखीचा त्रास सुरू झालाय. त्या म्हणतात, “आमच्याकडे जे काही काम आहे ते भगवानगड आणि नामदेव शास्त्रींमुळंच आहे. हे सगळं काही भगवानगड आणि नामदेव शास्रींमुळे मिळालंय. त्यांनीच आम्हाला सर्वस्व दिलंय. त्यांना काहीही देण्यापूर्वी आम्ही विचार करत नाही.”

चकलांबाचे रहिवासी पावसाच्या आगमनाचं श्रेय नामदेव शास्त्रींना देतात. “ते एका कार्यक्रमासाठी आमच्या गावाला येईपर्यंत या भागात पाऊस पडला नव्हता. ते इथं आले अन् पाऊस सुरू झाला,” असं गावातील स्थलांतरित उसतोडणी कामगार असलेले ५२ वर्षीय भाऊसाहेब थोरे म्हणतात.

पाऊस सुरू झाल्यानंतर थांबलाच नाही. त्याने ३० जिल्ह्यांना तडाखा दिला, जीवितहानी अन् पशुहानी झाली. पण भाऊसाहेबांचाही याला विरोध आहे. “किमान आमच्या पिण्याच्या पाण्याची सोय झाली आणि आमच्या हिवाळी पिकाच्या हंगामात आम्हाला पाणी मिळेल,” असे ते म्हणतात.

भाऊसाहेबांनी मंदिराच्या बांधकामासाठी १.२५ लाख रुपये देण्याचं आश्वासन दिलंय. त्यांच्याकडे स्वतःची शेती नाही. ते एका खोलीच्या घरात राहतात आणि दरमहा १,५०० रुपये भाडं देतात. “मंदिरासाठी योगदान देणं हा आमचा सन्मान आहे आणि तो आम्हाला पुढच्या तीन पिढ्यांसाठी मिळणार नाही,” ते पुढे म्हणतात. “वेळ आली की दीड वर्षात आम्ही बाबांच्या चरणी रोख रक्कम ठेवू.”

ते पुढे म्हणतात की, मंदिर बांधलं जाईल तेव्हा ती आमच्यासाठी अभिमानाची बाब असेल. “काही वर्षांनी, आम्ही या जगात राहणार नाही, पण इथं मंदिर असेल आणि त्यात आमचा पण हातभार असेल.” भाऊसाहेब म्हणतात.

अनुवाद : अश्विनी पाटील