“অ’ আপুনি কলকাতাৰ পৰা আহিছে নেকি?” মোলৈ চাই এনেদৰে প্ৰশ্ন কৰি তেওঁৰ চকুহাল উজলি উঠিল। “ময়ো কলকাতা আৰু হাওৰালৈ আগতে গৈছে। কেবাবাৰো গৈছো। প্ৰতিবাৰেই কাম বিচাৰি যাওঁ। কেতিয়াবা ভাগ্য ভালে থাকে আৰু কেতিয়াবা বেয়া হয়। তেনেদৰেই এই ঠাই আহি পালো।”

লাডাখৰ এই ঠাইখিনি সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১০,০০০ হাজাৰ ফুট উচ্চতাত অৱস্থিত। ঝাৰখণ্ডৰ পৰা ২৫০০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত থখা ৰাজু মুৰ্মুৱে সন্ধিয়া হোৱাৰ লগে লগে হিমালয়ৰ পাদদেশৰ এই দুৰ্গম মৰুভূমিত ক্ৰমাৎ উষ্ণতা হ্ৰাস হ’বলৈ ধৰা অস্থায়ী তম্বুৰ ভিতৰত নিজৰ গৃহ চহৰৰ উত্তাপ আৰু প্ৰাণৱন্ত পৰিৱেশৰ স্মৃতিৰে নিজৰ আৱেগ প্ৰকাশ কৰিলে। ৰাজু আৰু তেওঁৰ সহযোগী শ্ৰমিকসকল থকা তম্বুটো আন্ধাৰে আৱৰি ধৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, তাত বিজুলীৰ ব্যৱস্থা নাই।

ঝাৰখণ্ডৰ ডুমকা জিলাৰ বাবুপুৰ গাঁৱৰ ৩১ বছৰীয়া ৰাজু নিয়মীয়াকৈ যোৱা কেবাবছৰো লাডাখলৈ আহিছে। তেওঁ দৰে আন বহুতো শ্ৰমিক ইয়ালৈ প্ৰতিবছৰে আহে। দেশৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ উচ্চতাত থকা ঘাইপথ নিৰ্মাণৰ কাম কৰিবলৈ তেওঁলোকে আহে। “মই চতুৰ্থবাৰৰ বাবে ইয়ালৈ আহিছো। যোৱা বছৰো আহিছিলো। কি কৰিম? আমাৰ গাঁৱত কোনো কাম পাবলৈ নাই,” তেওঁ কয়। পথ নিৰ্মাণৰ কাম চলি থকা ঠাইৰ পৰা কেইকিলোমিটাৰমান নিলগৰ সৰু তম্বু এটাত ঝাৰখণ্ডৰ পৰা অহা আন নজন শ্ৰমিকৰ সৈতে ৰাজু থাকে। সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১৭,৫৮২ ফুট উচ্চতাত থকা খাৰডুং লা (খাৰডং গাঁৱৰ কাষত) আৰু ১০,০০০ ফুট উচ্চতাত থকা নুব্ৰা উপত্যকাৰ মাজৰ গিৰিপথ তেওঁলোকে নিৰ্মাণ কৰিছে।

বাণিজ্য, ধৰ্ম আৰু কৃষি-সংস্কৃতিৰ সীমান্ত বিনিময়ৰ বাবে ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ লাডাখৰ এই দুৰ্গম তথা বিচ্ছিন্ন অঞ্চলটো ঝাৰখণ্ড, চত্তীশগড়, বিহাৰ, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ বাবে কম সময়ৰ ভিতৰতে কেন্দ্ৰস্থল হৈ পৰিছে। লাডাখে নতুন প্ৰশাসনিক মৰ্য্যাদা লাভ কৰাৰ পাছত অনাচৰকাৰী নিৰ্মাণ ঠিকাদাৰে এই অঞ্চললৈ আহি কাম কৰা সম্ভৱ হৈ পৰিছে। সীমান্ত পথ সংস্থা (বিআৰঅ)কে ধৰি কেন্দ্ৰশাসিত অঞ্চলৰ প্ৰশাসনে বাণিজ্যিক আৰু সামাজিক গুৰুত্ব থকা এই অঞ্চলটোৰ আন্তঃগাঁথনি গঢ়া প্ৰকল্পৰ কাম দ্ৰুত গতিৰে আৰম্ভ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত লাডাখলৈ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সোঁত বৈছে।

পথৰ দাঁতিত ১১ x ৮.৫ ফুট আকাৰৰ কেনভাছৰ তম্বুবোৰত তেওঁলোকক দেখিব, কেতিয়াবা সপৰিয়ালেও দেখা পাব। পথ নিৰ্মাণ কাম আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে এই থিতাতে উঠাই নিব পৰা শিবিৰবিলাকো উঠাই নি নতুনকৈ তৰি দিয়া হয়। শ্ৰমিকসকলৰ ব্যক্তিগত বয়-বস্তুৰে ঠাহ খাই থকা এনে একোটা শিবিৰত কমেও ১০ জন শ্ৰমিক থাকে। হাড় কঁপোৱা শীতে বৰফৰ দৰে শীতল কৰি তোলা মজিয়াত শ্ৰমিকসকলে একোখন কম্বল লৈ শুবলগা হয়। বিজুলী যোগানৰ ব্যৱস্থা নথকা এনে তম্বুত তেওঁলোকে নিদাৰুণ শীতৰ সৈতে জীৱন যুদ্ধত নামিবলগীয়া হয়। শীতৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ উপযুক্ত ব্যৱস্থা অবিহনে প্ৰায় শূন্য ডিগ্ৰী উত্তাপৰ এই স্থানত তেওঁলোকে কাম কৰিবলগা হয়। প্ৰতিকূল জলবায়ুৰ বাবে অত্যধিক ব্যয়বহুল হৈ পৰা আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ প্ৰকল্পৰ কাম কৰিবলৈ উপযুক্ত তথা সুবিধাজনক যন্ত্ৰপাতি বা সঁজুলি নথকাৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে গধূৰ বোজা নিজে কঢ়িয়াই পথ নিৰ্মাণ-পুনৰ নিৰ্মাণৰ কাম কৰিবলগীয়া হয়। কম পৰিমাণে অক্সিজেন পোৱা উচ্চ পাৰ্বত্য মালভূমিত এই কাম কৰিবলগীয়া হয়, এনে কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ বাবে তেওঁলোকে পৰ্য্যাপ্ত পাৰিশ্ৰামিক নিপায়, যাৰ ফলত পৰিয়াল চলোৱা কষ্টকৰ হৈ পৰে।

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ঝাৰখণ্ডৰ এজন শ্ৰমিকে খাৰডুং লা গিৰিপথৰ ওচৰত এটা প্ৰকাণ্ড শিল কঢ়িয়াইছে। নিৰ্মম বতৰ, অত্যাধিক ব্যয়সাপেক্ষে আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ প্ৰকল্প আৰু উপযুক্ত যান্ত্ৰিক সা-সঁজুলিৰ অভাৱত শ্ৰমিকসকলে গধূৰ নিৰ্মাণ সামগ্ৰী নিজে কঢ়িয়াই পথ নিৰ্মাণ-পুনৰ নিৰ্মাণৰ কাম কৰিবলগীয়া হয়

“মই ঘৰলৈ যোৱাৰ সময়ত ৫-৬ মাহত কোনোমতে সঞ্চয় কৰিব পৰা ২২,০০০-২৫,০০০ টকা লৈ যাওঁ। ছয়জন সদস্যৰ পৰিয়ালৰ বাবে এইখইনি টকাৰে একো কৰিব নোৱাৰি," ঝাৰখণ্ডৰ ডুমকা জিলাৰ পৰা ইয়ালৈ কাম কৰিবলৈ অহা প্ৰায় ৪০ বছৰীয়া আমীন মুৰ্মুৱে কয়। তেওঁলোকক কৰিবলৈ দিয়া কামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দৈনিক মজুৰী ৪৫০ টকাৰ পৰা ৭০০ টকাৰ ভিতৰত পায়। খাৰডুং লাৰ উত্তৰ পুল্লুৰ অস্থায়ী শিবিৰত থকা ১৪ আৰু ১০ বছৰীয়া দুটি পুত্ৰ সন্তানৰ পিতৃজনে আমাক তেওঁৰ হতাশা প্ৰকাশ কৰি কয় যে মহামাৰীৰ বাবে ল’ৰাদুটাৰ পঢ়া-শুনাও বন্ধ হৈ পৰিল। বিদ্যালয়ৰ পঢঞা-শুনা অনলাইনত চলিছে, কিন্তু ল’ৰা দুটাক স্মাৰ্টফোন কিনি দিবলৈ তেওঁৰ টকা নাই। “মোৰ এলেকাৰ পৰা সৰহ সংখ্যক মানুহেই স্মাৰ্টফোন ক্ৰয় কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। মোৰ ডাঙৰ ল’ৰাটোৱে পঢ়া-শুনা বন্ধ কৰি দিছে। মই যদি অলপ টকা সঞ্চয় কৰিব পাৰো, তেন্তে সৰু ল’ৰাটোৰ বাবে স্মাৰ্টফোন এটা ক্ৰয় কৰিব পাৰিম। কিন্তু প্ৰতিমাহে ইণ্টাৰনেটৰ বাবদ হোৱা খৰছ কোনে বহন কৰিব?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে।

আমীনহঁতৰ তম্বুৰ ঠিক কাষতে থকা তম্বুটোত কেইবাজনো শ্ৰমিকে তাচ খেলি থকা মই গৈ থাকোতে দেখিলো। “ছাৰ আহক, আমি একেলগে তাচ খেলিম। আজি দেওবাৰ, আমাৰ ছুটী আছে.” ৩২ বছৰীয়া হামিদ আনছাৰীয়ে কয়। তেওঁৰ ঘৰো ঝাৰখণ্ডত। এই তম্বুটোত থকা শ্ৰমিকসকল বন্ধুভাবাপন্ন আৰু গল্প-গুজৱ কৰি ভাল পায়। “আপুনি যিহেতু কলকাতাৰ, আপুনি জানে। বহুতো মানুহৰ মৃত্যু হ’ল, বহুতেই কৰ্মহীন হৈ পৰিল। যোৱাবছৰ পেটে-ভাতে খাই কোনোমতে জীয়াই থাকিলো। গতিকে এই বছৰত (২০২১) আমি সময় নষ্ট নকৰি ইয়ালৈ আহিলো।”

নিৰ্মাণ শ্ৰমিক হিচাপে প্ৰথমবাৰৰ বাবে মই ১৯৯০ৰ চনতে লাডাখলৈ আহিছিলো,” ঝাৰখণ্ডৰ দলটোৰে এগৰাকী সদস্য প্ৰায় ৫০ বছৰ বয়সীয়া আন এজন শ্ৰমিক ঘানি মিঞাই ক’লে। ২০২০ৰ জুনত লকডাউন প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ প্ৰথম পৰ্য্যায়তে তেওঁ ইয়ালৈ আহিছিল। “ইয়াত আহি পোৱাৰ লগে লগে আমাক ১৫ দিনৰ বাবে কোৱাৰেইণ্টাইনলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তাৰ পিছত কামত যোগ দিলো। কিন্তু সেই দুটা সপ্তাহ মানসিকভাৱে ভীতিগ্ৰস্ত হৈ পৰিছিলো।”

লেহ চহৰলৈ অহাৰ সময়ত আমি আন এদল শ্ৰমিক লগ পালো। তেওঁলোকৰ ঘৰো ঝাৰখণ্ডত। “শ্ৰমিকসকলক খুৱাবলৈ আমি ৰন্ধাৰ কাৰণে ইয়ালৈ আহিছো। আমাৰ দৈনিক মজুৰী কিমান হ’ব, সেই কথা আমি এতিয়াও নাজানো। কিন্তু গাঁৱত কৰ্মহীন হৈ এনেয়ে বহি থকাতকৈ ইয়াত কাম কৰি থকা বহুত ভাল।” ঘৰত মহামাৰীৰ সৈতে কঠোৰ সংগ্ৰাম কৰা বাস্তুৱৰ বহু কাহিনী তেওঁলোক প্ৰতিজনৰে মনত সঞ্চিত হৈ আছে। তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনে ক’ভিড-১৯ টিকাৰ প্ৰথম পালি লৈছে ( লাডাখৰ ১১,০০০ ফুট উচ্চতাত স্বাস্থ্যকৰ্মীৰ দৃষ্টান্তমূলক সেৱা - চাব পাৰে)।

PHOTO • Ritayan Mukherjee

লেহৰ মূল বজাৰ এলেকাত শ্ৰমিকসকলে এখন হোটেল নিৰ্মাণৰ কাম কৰি আছে। লাডাখে নতুনকৈ প্ৰশাসনিক মৰ্য্যাদা লাভ কৰাৰ পাছত অঞ্চলটোত কাম কৰিবলৈ অনাচৰকাৰী নিৰ্মাণ সংস্থাই সুযোগ লাভ কৰিছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

লেহ চহৰত, কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ মাজতে শ্ৰমিক এজনে ক্ষন্তেক জীৰাইছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱা সীমান্তৰ উত্তেজনাৰ বাবে লা ডা খৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পই নতুন গতি লাভ কৰিছে। ঝাৰখণ্ড, চত্তীশগড়, বিহাৰ আৰু আন ৰাজ্যৰ বহুতো শ্ৰমিক ইয়াত কাম কৰিবলৈ প্ৰব্ৰজিত হৈছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

লাডাখ অতিপাত গৰম ঠাই। উত্তপ্ত গ্ৰীষ্মৰ বিয়লি বেলা, পথ নিৰ্মাণৰ কাম কৰি থকা শ্ৰমিকৰ বাবে উত্তাপ আৰু উচ্চতা বৰ কষ্টদায়ক হৈ উঠে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ঝাৰখণ্ডৰ এদল শ্ৰমিকে খাৰডুং লাৰ দক্ষিণ পুল্লুৰ ওচৰত এটা পথ নিৰ্মাণ কৰিছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

সীমান্ত পথ সংস্থাৰ এজন কৰ্মচাৰীয়ে ভঙা পথৰ উপৰিভাগ চাফা কৰিছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

বিকল হৈ পৰা এখন ৰোড-ৰ’লাৰ মুকলি স্থানত থৈ দিয়া হৈছে। পাৰ্বত্য পথসমূহৰ অৱস্থা এনে ভয়াৱহ যে যান-বাহন আৰু যন্ত্ৰ-পাতি যেতিয়াই-তেতিয়াই বিকল হৈ পৰে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

“সম্প্ৰসাৰিত হ’বলৈ ধৰা এটা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীৰ কাম কৰি আছো,” ঝাৰখণ্ডৰ এজন শ্ৰমিকে কয়

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ছমহীয়া চুক্তিৰ সময়খিনিত ভঙা-চিঙা অস্থায়ী তম্বুবিলাকেই শ্ৰমিকসকলৰ ঘৰ হৈ পৰে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ঝাৰখণ্ডৰ ডুমকা জিলাৰ পৰা অহা এজন শ্ৰমিক আমীন মুৰ্মুৱে দেওবাৰে আবেলি দুপৰীয়াৰ আহাৰ খোৱাৰ বিৰতি লৈছে। ১৪ আৰু ১০ বছৰীয়া দুটি পুত্ৰ সন্তানৰ পিতৃজন, দুই সন্তানৰ পঢ়া-শুনা বন্ধ হৈ পৰাত হতাশ হৈ পৰিছে। ক’ভিড অতিমাৰীৰ বাবে পঢ়া-শুনা বন্ধ হ’ল। ঘৰলৈ ঘূৰি গৈ তেওঁ ল’ৰাদুটাক স্মাৰ্টফোন কিনি দিবলৈ টকা নাই। সেয়ে দুয়োটা ল’ৰাই অনলাইন শ্ৰেণীত উপস্থিত হ’ব পৰা নাই

PHOTO • Ritayan Mukherjee

কামৰ বিৰতিৰ সময়ত এজন শ্ৰমিকে তেওঁৰ ম’বাইল ফোনত চিনেমা চাইছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

খাৰডুং লাৰ উত্তৰ পুল্লুৰ এটা তম্বুৰ ভিতৰত এদল প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকে তাচ খেলিছে। প্ৰায় ৫০ বছৰীয়া ঘানি মিয়াই ১৯৯০ চনৰে পৰা ঝাৰখণ্ডৰ ডুমকা জিলাৰ পৰা লাডাখত কাম কৰিবলৈ আহি আছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

“আমাৰ দিনমজুৰী কিমান আমি নাজানো। শ্ৰমিকৰ বাবে ৰান্ধিবলৈ আমি আহিছো,” এদল শ্ৰমিকে কয়


PHOTO • Ritayan Mukherjee

ভঙা তম্বু এটাকে শৌচাগাৰ ৰপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। পানী বা নৰ্দমাৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই

PHOTO • Ritayan Mukherjee

বছৰৰ এটা সময়ত কাম কৰিবলৈ ঝাৰখণ্ডৰ পৰা অহা এদল প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকে খাৰডুং লা গিৰিপথৰ ওচৰত এখন সৰু ৰেষ্টুৰেণ্টত কাম কৰিছে। সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১৮৫৮২ ফুট উচ্চতাত থকা খাৰডুং লা আৰু ১০,০০০ ফুট উচ্চতাত থকা নুব্ৰা উপত্যকাৰ মাজত তেওঁলোকে এটা গিৰিপথ নিৰ্মাণৰ কাম কৰিছে। পৰ্যটনৰ সময়ছোৱাত বহুতে পথৰ কাষত থকা হোটেলত কাম কৰে আৰু সপ্তাহত এদিন বন্ধ পোৱা দেওবাৰটোত তেওঁলোকে এইদৰে উপৰিঞ্চি উপাৰ্জন কৰে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

৮-১০ জন শ্ৰমিক থকা এটা কেবিনৰ ভিতৰত কাপোৰ আৰু আন যাৱতীয় বয়-বস্তু

PHOTO • Ritayan Mukherjee

ঝাৰখণ্ডৰ নিম্মো এলেকাৰ পৰা অহা এঝন প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকঃ “গাঁৱত এনেয়ে থকাতকৈ ইয়াত কাম কৰাই ভাল”


PHOTO • Ritayan Mukherjee

ঠাণ্ডা দিন এটাত চুমাথাং এলেকাৰ ওচৰত এজন অকলশৰীয়া শ্ৰমিকে কাম কৰি আছে

PHOTO • Ritayan Mukherjee

পূৱ লাডাখৰ হানলে গাঁৱত ঝাৰখণ্ডৰ এদল প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন বিদ্যুতৰ তাঁৰ টানিছে। তেওঁলোকৰ সুৰক্ষাৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই

PHOTO • Ritayan Mukherjee

হানলে গাঁৱত ৰ’দত ৰাখি থোৱা এখন স্কুটাৰত শুকাবৰ কাৰণে দিয়া শ্ৰমিকৰ কাপোৰ আৰু বিচনাৰ বয়-বস্তু

অনুবাদ: পংকজ দাস

Ritayan Mukherjee

रितायन मुखर्जी, कोलकाता के फ़ोटोग्राफर हैं और पारी के सीनियर फेलो हैं. वह भारत में चरवाहों और ख़ानाबदोश समुदायों के जीवन के दस्तावेज़ीकरण के लिए एक दीर्घकालिक परियोजना पर कार्य कर रहे हैं.

की अन्य स्टोरी Ritayan Mukherjee
Translator : Pankaj Das

पंकज दास, पीपल्स आर्काइव ऑफ़ रूरल इंडिया के लिए असमिया भाषा के ट्रांसलेशंस एडिटर के तौर पर काम करते हैं. गुवाहाटी में रहने वाले पंकज लोकलाइज़ेशन एक्सपर्ट की भूमिका में यूनिसेफ़ के लिए भी कार्यरत हैं. वह नियमित तौर पर idiomabridge.blogspot.com पर ब्लॉग भी लिखते हैं.

की अन्य स्टोरी Pankaj Das