ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵੇਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਠੀਕ 5 ਕੁ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ 6 ਬੰਦੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਹੁੰ ਖਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਟਹਲ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕੋਈ ਔਰਤ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ- ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਅੰਦਰ ਢੋਆਢੁਆਈ, ਇੰਨਾ ਵਜ਼ਨ ਚੁੱਕਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੋਈ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੀਲ਼ੀ ਸਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਲਬੂਸ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧੌਲ਼ੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਟੂੰਬਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ''ਉਹ ਇਸ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ,'' ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਬੜੇ ਵੱਖਰੇ ਐਲਾਨੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
''ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।''
65 ਸਾਲਾ ਏ.ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਨਰੂਤੀ ਵਿਖੇ ਕਟਹਲ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ।
ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੁਡਲੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਨਰੂਤੀ ਕਸਬਾ ਆਪਣੇ ਕਟਹਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕਟਹਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟਨ ਕਟਹਲ ਖ਼ਰੀਦੇ ਤੇ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋ ਕਟਹਲ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹਨ ਜੋ ਕਸਬੇ ਦੀ ਕਟਹਲ ਮੰਡੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ 22 ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰੇਕ 1000 ਰੁਪਏ ਮਗਰ 50 ਰੁਪਏ ਦਾ ਬੜਾ ਨਿਗੂਣਾ ਜਿਹਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲੈਂਦੀ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੀ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1,000 ਅਤੇ 2,000 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਉਹ 12 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ''ਜੇ ਸਾਰਾਕੂ (ਪੈਦਾਵਾਰ) ਬਹੁਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਪਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਦਣ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,'' ਲਕਸ਼ਮੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇ ਦੱਸਦੀ ਹਨ। ਉਹ ਆਟੋ ਰਾਹੀਂ ਸਵੇਰੇ 3 ਵਜੇ ਮੰਡੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ 'ਦਿਹਾੜੀ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਖਾ ਪੀ ਕੇ ਅਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹਨ। ਅਰਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੋਬਾਰਾ ਮੰਡੀ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ...
''ਮੈਨੂੰ ਕਟਹਲ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਵਧਣ-ਫੁਲਣ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ,'' ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਘੰਟਿਆ-ਬੱਧੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੇ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਖਰ੍ਹਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ''ਹਾਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਕਰੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ।'' ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਰਲ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਹਨ ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਹੈ- ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਵਪਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰੀਬ 20 ਸਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਵੇਚੇ ਸਨ।
