नऊ वर्षांची शीलाबती मुर्मू चाचनपूर गावात रोज दोन शाळांमध्ये शिकायला जाते - एक सरकारी प्राथमिक शाळा आणि, सुमारे ५०० मीटर अंतरावर असलेली, रेबा मुर्मू चालवत असलेली 'पर्यायी' शाळा.
वय वर्ष ३ ते १२ दरम्यान असलेल्या इतर जवळपास ४० मुलांसोबत, जी सगळी संताली कुटुंबांतली आहेत, शीलाबती रेबा यांच्या शाळेत उन्हाळ्यात सकाळी ६:०० वाजता येते, हिवाळ्यात अर्धा तास उशिरा. मोठे विद्यार्थी जमीन झाडून घेतात, टागोरांचं गाणं प्रार्थना म्हणून म्हणतात - ज्याचा ढोबळ आशय 'अग्नि म्हणजे परीसाचा दगड. मला अग्नि स्पर्श करो अन् पवित्र करो' असा आहे - आणि शाळेचे तास सुरू होतात. शाळेच्या एका भागात पाळणाघर देखील आहे जिथे लहान मुलं खेळायला येतात अन् झोपीही जातात.
रेबा दी - सर्वजण त्यांना याच नावाने हाक मारतात - यांनी त्यांच्या कुटुंबाच्या मालकीच्या एका मातीच्या झोपडीत २०१० साली ही शाळा सुरू केली होती. राज्य शासनाच्या जमीन वाटप योजने अंतर्गत त्यांना १९७० च्या दशकात वारसा म्हणून तीन एकर जमीन मिळाली होती. पण येथील जमीन तितकीशी सुपीक नाही. म्हणून रेबा यांनी आपल्या जमिनीचा एक भाग कोलकाता-स्थित शेती समूहाला भाड्याने दिला, आणि त्या पैशात शाळा सुरू केली. त्या एका छोट्या तुकड्यात भाज्या व फळं पिकवतात - कोबी, बटाटे, पपई - आणि स्थानिक बाजारात विकतात.
त्यांच्या कुटुंबाची मिळकत साधारणच असली तरी स्वतः देखील एक संताली असणाऱ्या ५३ वर्षीय रेबा यांनी छाटना नगरातील एका महाविद्यालयातून बी. ए. ची पदवी मिळवली. ते येथून १५ किमी दूर असून रेबा तिथे रोज सायकलने जात असत. त्यांचे दोन भाऊ आणि एक बहीण आपापल्या कुटुंबासोबत पश्चिम बंगाल मधील बान्कुडा जिल्ह्यातील या गावात राहतात, आणि त्यांची शाळा चालवण्यात मदत करतात. शाळेला त्यांच्या आईचं नाव दिलं आहे - लक्ष्मी मुर्मू प्राथमिक विद्यालय.
सुमारे चार वर्षांपूर्वी कोलकात्यातील दोन संस्थांनी थोडे पैसे दिले आणि रेबादींना तीन खुले वर्ग - ६ काँक्रिटचे खांब आणि वर अॅसबेसटॉसचं छप्पर - बांधायला मदत केली. चाचनपूरहून कोलकाता १८५ किमीवर आहे. या संस्थांपैकी एकीच्या मदतीने त्यांनी दोन शिक्षक नेमले जे मुलांची देखभाल करतात आणि त्यांना गणित, बंगाली, इतिहास, भूगोल आणि इतर विषय शिकवतात. दरम्यान, रेबादी मुलांसाठी नाश्ता आणि संध्याकाळचा खाऊ तयार करतात - गूळ मुरमुरे किंवा पोळी आणि पांढऱ्या वाटाण्याची उसळ - पदार्थ बदलत जातात.
९:३० वाजले की मुलं घरी पळतात आणि सरकारी शाळेत जाण्याची तयारी करतात. ती देखील एका जीर्ण झोपडीत भरायची पण हल्ली चार खोल्यांच्या पक्क्या इमारतीत भरू लागली आहे. इथे, केवळ एक वयस्क शिक्षक, अनंतो बाबू, कसेबसे सगळ्या मुलांना त्यांचे सर्व विषय शिकवतात. सरकारी शाळेत मिळणारा पोषण आहार मुलांना जास्त पसंत आहे, तसंच मोफत मिळणारी पुस्तकंसुद्धा.
दुपारी ४:०० वाजता मुलं मुर्मू यांच्या शाळेत परततात. अंधार पडेस्तोवर खेळतात. मग त्यांना संध्याकाळचा खाऊ मिळतो आणि ते अभ्यास करायला बसतात. रात्री ९:०० पर्यंत सगळी घरी परततात.
शाळेव्यतिरिक्त रेबा मुर्मू यांनी २००८ मध्ये चाचनपूर आदिवासी महिला विकास संस्था देखील सुरू केली. इतर उपक्रमांसोबत ही संस्था कोलकात्यातील आणखी एका संस्थेसोबत मिळून महिलांना त्यांच्या जमिनीच्या छोट्या तुकड्यातून चांगल्यात चांगलं उत्पादन कसं घ्यायचं ते शिकवते.
रेबा यांना तो काळ आठवतो जेंव्हा त्यांच्या भाजी विक्रेत्या काकूंना ५० पैसे अन् एक रुपयाच्या नाण्यातला फरक कळत नसे. यातूनच त्यांच्या घरी लिहिण्या वाचण्याला महत्त्व आलं. "आम्हाला माहित्येय की सरकारने आमच्याकरिता [अनुसूचित जमाती] नोकरीची तरतूद करून ठेवलीय. पण, [जर शिक्षण नसेल तर] कोणाला नोकऱ्या देणार?" त्या विचारतात. एका पिढीला जरी योग्य मार्गदर्शन मिळालं, तरी आपोआप चांगले दिवस येऊ लागतील.
