କଟ୍କାରିମାନଙ୍କ ପିଠିରେ ଜଳୁଥିବା ତନ୍ଦୁର

ନାଦ୍‌ସୁର୍‌ କଟକାରୀୱାଡ଼ିର ଗୋଷ୍ଠୀ ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ଯେତେବେଳେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ କାର୍‌ ପହଞ୍ଚିଲା, ସେତେବେଳକୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଅତିକ୍ରମ କରିସାରିଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ୱାଘମୋରେ କିଏ ଆସିଲେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉଣ୍ଡିଲେ ଏବଂ କଟ୍‌କାରୀ ଭାଷାରେ କିଛି କହିଲେ।  ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କର ପ୍ରାୟ ୧୫ଜଣିଆ ଗୋଟିଏ ଦଳ ଆଗନ୍ତୁକମାନଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା ଜଣାଇବା ପାଇଁ ବାହାରକୁ ବାହାରିଲେ। ୨୧ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, ‘‘ସେମାନେ ଥୋକରେ ଶ୍ରମିକ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ସେମାନେ ମୂଲଚାଲ କରିବାକୁ ବସିବେ। ଆମ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ଏହି ମକଦ୍ଦମ [ଠିକାଦାର]ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବୋକା ବନୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଆମକୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଆମେ ପୁଣି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉ। ମୁଁ କେବେ ବି ଭାଟିକୁ ଯାଏନାହିଁ। ସେ ଆଖପାଖ ଗ୍ରାମରେ ମିଳୁଥିବା ଯେ କୌଣସି ଛୋଟମୋଟ କାମ କରନ୍ତି।

ନାଦ୍‌ସୁର କଟକାରୀୱାଡ଼ି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ରାୟଗଡ (ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ରାୟଗଡ଼) ଜିଲ୍ଲାର ସୁଧାଗଡ଼ ବ୍ଲକ୍‌ର ନାଦସୁର ପଞ୍ଚାୟତରେ ଥିବା ଏକ ପଡ଼ା। ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ୩୬୫ଜଣ କଟକାରୀ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଦୀପାବଳି ପରେ ସାଧାରଣତଃ ନଭେମ୍ବର ମାସର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ଏହି ସମୂହ ବିଶେଷ ଦୁର୍ବଳ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ସେମାନେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଭାଟିରେ କାମ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଚିପଲନ୍‌, ଅମରାବତି ଏବଂ ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ କାମ କରନ୍ତି। ଜୁନ୍‌ ମାସର ଆରମ୍ଭ ବେଳକୁ ସେମାନେ ପଡ଼ାକୁ ଫେରନ୍ତି। ଏସବୁ ଭାଟି ବବୁଲ ଗଛର କାଠରୁ କୋଇଲା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଯାହାକି ରେଷ୍ଟୁରାଣ୍ଟର ଖୋଲା ଚୁଲି ଏବଂ ତନ୍ଦୁରମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ବାବୁଲ୍‌ ଗଛ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଙ୍ଗଲରେ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାୟତଃ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ମାଲିକାନାରେ ଥଏ। ଠିକାଦାରୀମାନେ ଜମି ମାଲିକମାନଙ୍କ ସହ ବୁଝାମଣା କରନ୍ତି ଏହି କାଠ ପାଇଁ ଏହା ବଦଳରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଜମିକୁ ସଫା କରନ୍ତି। ଶ୍ରମିକମାନେ ବାବୁଲ୍‌ ଗଛଗୁଡ଼ିକ କାଟନ୍ତି, ଭାଟି ଲଗାନ୍ତି। ବାଲି ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତି ଏବଂ ବାବୁଲ୍‌ ସେକନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେମାନେ ଟ୍ରକ୍‌ରେ କୋଇଲା ଲଦନ୍ତି। ଏହାପରେ ଜମିରୁ ଗଛ ସଫା ହୋଇଯାଇଥାଏ। ସେମାନେ ଜମି ସଫା କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଚାଷ ଉପଯୋଗୀ କରନ୍ତି।

ସେହି ପଞ୍ଚାୟତର ଥାନ୍‌ଲେ କଟକାରୀୱାଡ଼ିପଡ଼ାର ୩୬ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ସନ୍ଦୀପ ପାୱାର୍‌ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମକଦ୍ଦମମାନେ ୨୦,୦୦୦-୪୦,୦୦୦ ଅଗ୍ରୀମ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପରିମାଣ ଭାଟି, ଭାଟିର ସ୍ଥାନ, କାମର ପ୍ରକାର ଏବଂ ବୁଝାମଣା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯଦି କୌଣସି ପରିବାରରେ ବିବାହ ଥାଏ, ତେବେ ମକଦ୍ଦମ ଗୋଟିଏ ପରିବାରକୁ ୮୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରୀମ ଦେଇପାରନ୍ତି।’’

ଭାଟିରେ ହଳେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରମିକ ଯୋଡ଼ି ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ଅଖା ବୋହିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ କରନ୍ତି। ଏହା କାମକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେଥିପାଇଁ ସେମାନେ ଅଧିକ ମଜୁରି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଠିକାଦାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାରକୁ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ରାସନ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ୪୦୦ ଟଙ୍କା ଲେଖାଏଁ ଦିଅନ୍ତି, ୭ମାସରେ ପ୍ରାୟ ୧୨ ହଜାର ଟଙ୍କା। ଏହି ପରିମାଣ ସେମାନଙ୍କ ମଜୁରି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଯାହାକି ଉକ୍ତ ଦମ୍ପତି କାମ କରି ଭରଣା କରନ୍ତି।

ପଡ଼ାର ଜଣେ ଆଦରଣୀୟ ବରିଷ୍ଠ ୭୯ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବାପୁ ହିଲମ୍‌ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଯଦି ତୁମେ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରୀମ ନେଇଛ, ତେବେ ତୁମ ପାଉଣା ପରିଶୋଧ ହେଲା ବୋଲି ମକଦ୍ଦମ କହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ କାମ କରିବାକୁ ହେବ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ଋତୁରେ ମାତ୍ର ୨୦୦ ବସ୍ତା ଆଦାୟ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ପରବର୍ଷ ସେମାନଙ୍କୁ ବିନା ଅର୍ଥରେ କାମ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୋଧ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରିବାକୁ ହେବ।’’ କୋଇଲା ଭାଟିରେ ସେମାନେ ଯେଉଁ ମାସଗୁଡ଼ିକ ରୁହନ୍ତି, ସେ ସମୟରେ କାମର ଚାପ ଅଧିକ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଖୁବ୍‌ କମ୍‌। ତେଣୁ କଟକାରୀମାନେ ନିଜ ପଡ଼ାକୁ ଫେରି ଆସିବା ସମୟକୁ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନେ ଅପପୁଷ୍ଟିର ଶିକାର ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତି। କେତେକ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ିମାନେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜୁଲାଇ-ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା, ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଉଥିବା ମା’  ଏବଂ ୨-୬ବର୍ଷ ବୟସର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଅଣ୍ଡା ଏବଂ ବାଦାମ ଚିକି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

ଥାନଲେ (ପଞ୍ଚାୟତରେ ଥିବା ଏକ ଅଣଆଦିବାସୀ ପଡ଼ା)ର ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ସ୍କୁଲର ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକ ବାବୁ ମହାଦୀକ୍‌ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମର ସମୁଦାୟ ୪୦ଜଣ ଶିଶୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ଜଣ କଟକାରୀ ପରିବାରର। ଅକ୍ଟୋବର ମାସ ପରେ ଏହି ପିଲାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଜୁନ୍‌ ମାସରେ ଫେରନ୍ତି। ଏସବୁ ମାସରେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ଥାନୀୟ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍କୁଲରେ ଲେଖାଯାଇନଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଫେରନ୍ତି, ସରକାରଙ୍କ କେହି ବାଦ୍‌ପଡ଼ିବେନି ନୀତି ଯୋଗୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଲାସ୍‌ରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଏ। ସେମାନେ ନବମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପହଞ୍ଚିଲା ବେଳକୁ କେବଳ ମୂଳାକ୍ଷର ଏବଂ ବାରାଖଡ଼ି [ମୌଳିକ ସାକ୍ଷରତା] ଜାଣିଥାନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ନବମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଫେଲ୍‌ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସ୍କୁଲ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଥାନଲେର ପଡ଼ାରେ ଥିବା ଅଧିକାଂଶ ଅଣକଟକାରୀ ପରିବାରର କିଛି ଜମି ରହିଛି ଏବଂ ସେମାନେ ମୌସୁମୀ ପରେ ଶିମ୍ବ ଏବଂ ଡାଲି ଇତ୍ୟାଦି ଚାଷ କରନ୍ତି। କେତେଜଣ ତାଲୁକା ଭିତରେ ଏବଂ ଆଖପାଖରେ ଦିନମଜୁରି କାମ ଖୋଜନ୍ତି। ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ସହର କିମ୍ବା ନଗରମାନଙ୍କରେ କାମ କରନ୍ତି। 

ପଡ଼ାର ଜଣେ ଆଦରଣୀୟ ବରିଷ୍ଠ ୭୯ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବାପୁ ହିଲମ୍‌ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଯଦି ତୁମେ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରୀମ ନେଇଛ, ତେବେ ତୁମ ପାଉଣା ଶେଷ ହେଲା ବୋଲି ମକଦ୍ଦମ କହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ କାମ କରିବାକୁ ହେବ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ଋତୁରେ ମାତ୍ର ୨୦୦ ବସ୍ତା ଆଦାୟ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ପରବର୍ଷ ସେମାନଙ୍କୁ ବିନା ଅର୍ଥରେ କାମ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୋଧ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରିବାକୁ ହେବ।’’ 

ସନ୍ଦୀପ ୨୦୦୯ରେ ଗୋଟିଏ ଋତୁ ପାଇଁ ଏକ କୋଇଲା ଭାଟିରେ କାମ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଯେ ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ କାମ କରିବା ପାଇଁ କେବେ ବି ଗାଁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିକଳ୍ପ ବି ଥିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କ ବାପା ହରି ପାୱାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ବଳରେ ୩୩ଗୁଣ୍ଠ (୪୦ଗୁଣ୍ଠ ଏକ ଏକର ସହ ସମାନ) ଜମିର ଅଧିକାର ପାଇଛନ୍ତି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଧାନ, ନାଚନି, ପରିବା ଏବଂ ଫୁଲ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପ୍ଲଟରେ ଚାଷ କରନ୍ତି। ଯାହାର ସତ୍ତ୍ୱାଧିକାର ସେମାନଙ୍କ ନାହିଁ- ଏହି ଜମି ଜଙ୍ଗଲର ଆହୁରି ଭିତରେ ଅଛି।

ଥାନ୍‌ଲେ କଟୱାରୀୱାଡ଼ି ପଡ଼ାରେ ୬୫ଟି ପରିବାର ମଧ୍ୟରୁ ମାତ୍ର ତିନୋଟି ପରିବାର ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଅଧୀନରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ପାଇଛନ୍ତି। ଅନେକେ ଦସ୍ତାବିଜ ନଥିବା କାରଣରୁ ଏହା ପାଇନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକେ ଏହାର ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଅନଭିଜ୍ଞ।

ରାୟଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ପେନ୍‌ ତାଲୁକାରେ ଥିବା ସମନ୍ୱିତ ଆଦିବାସୀ ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ମଧ୍ୟ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷକରି କଟକାରୀମାନଙ୍କ ପରି ବିଶେଷ ଦୁର୍ବଳ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (ପିଭିଟିଜି) ନିମନ୍ତେ ପାଣ୍ଠି ଏବଂ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରେ। ଏ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ୧୦ଜଣିଆ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏକ ଇଟାଭାଟି ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଥିବା ସହାୟତା ଉପରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ସବ୍‌ସିଡି। ଏହି ୩ ଲକ୍ଷ ପରିମାଣର ରାଶି ୩ଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ। ସନ୍ଦୀପ କୁହନ୍ତି, ‘‘କାମ କରିବା ପାଇଁ ବାହାର ଭାଟିକୁ ଯିବା ବଦଳରେ ଏବେ ଆମେ ନିଜର ଭାଟି ସ୍ଥାପନ କରିଛୁ।’’ ସେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ୯ଜଣ ମିଶି ଗୋଟିଏ ଭାଟି ଚଳାନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ଲାଭ ଭାଗ କରନ୍ତି- ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ଅକ୍ଟୋବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୮ମାସରେ ପରିବାର ପିଛା ୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଲେଖାଏଁ। ଏହି ଅବଧି ମଧ୍ୟରେ, ଜୁନ୍‌ରୁ ଅକ୍ଟୋବର, କେତେକ ଖରିଫ ଋତୁରେ କୃଷି କାମ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ କଟକାରୀ ଭାଟି ଯୋଜନା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ସନ୍ଦୀପଙ୍କ ସଫଳତା ପରେ ୨୦୧୮ରେ ନାଦସୁର କଟକାରୀୱାଡ଼ିରୁ ୨ଟି ଏବଂ ତାଲୁକାର ଅନ୍ୟ ଏକ କଟକାରୀପଡ଼ାରୁ ଗୋଟିଏ ଆବେଦନ ପଠାଯାଇଛି।

ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଉଦ୍ୟୋଗ ମଧ୍ୟ କିଛି କାମ ଯୋଗାଉଛି। ସୁଧାଗଡ଼ ତହସିଲର ପାଲି ସହର ଅଷ୍ଟବିନାୟକ କ୍ଷେତ୍ରର ୮ଟି ଗଣପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଥିସହ ଏଠାରେ ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି। ଉଭୟ ପାଇଁ ନାଦସୁର ଏକ ପ୍ରବେଶପଥ। ନାଦସୁର ପଞ୍ଚାୟତର ବହିରାମପଡ଼ା ଆଦିବାସୀୱାଡ଼ିର ୫୧ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଭିବା ପାୱାର କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମେ କାମ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଯାଉନି, କାରଣ ଫାର୍ମହାଉସ୍‌ ମାଲିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ରୋଜଗାର ମିଳୁଛି। ମଜୁରି କମ୍‌ [ଦିନକୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ୧୫୦ ଟଙ୍କା ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ] କିନ୍ତୁ ଅତି କମ୍‌ରେ ଆମେ ଏକାଠି ତ ରହୁଛୁ ଏବଂ ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ବେଳେ କିଛି ଅର୍ଥ ଅଗ୍ରୀମ ବି ପାଉଛୁ।’’

ଏହି ପଡ଼ାର ମାତ୍ର ୧୨ଟି ପରିବାର ବାହାରକୁ କାମ ପାଇଁ ନଯାଇ ନିଜ ପଡ଼ାରେ ରୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଖପାଖ ପଡ଼ାର ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ବାହାରକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଯଦି ଏହା ଆମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ତେବେ, ଆମେ ଆମ ଗାଁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ି ଯିବୁନି।’’

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍