‘ଏହି ଜମି ମୋର। ମୁଁ ଏହାକୁ ଫେରି ପାଇବି’

କମଳା ଦେବୀ ଯେଉଁ ମାଟିରେ ଶ୍ରମ ଢାଳି ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ମାଟିକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ଏବେ ବିଷାଦ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏକଦା ତାଙ୍କ ପରିବାର ୧୮ ଏକର ଜମିର ମାଲିକ ଥିଲେ। ସେ ଖୁବ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, ‘‘ମୁଁ ସେଠି ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି କରିଥିଲି, ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମୁଁ ଜଣେ,’’

କମଳା ହେଉଛନ୍ତି ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଥାରୁ ସଂପ୍ରଦାୟର। ହିମାଳୟର ପାଦ ଦେଶରେ ଥିବା ଉର୍ବର ଜିଲ୍ଲା ଉଦ୍ଧାମ ସିଂ ନଗରରେ ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟର ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଆଦିମ ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏମାନେ ସବୁଠାରୁ ବେଶୀ ପଛୁଆ।

ଏହା ଏଭଳି ଏକ ରାଜ୍ୟ ଯେଉଁଠି ପ୍ରତି ୩୫ ଜଣରେ ଜଣେ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର। କମଳାଙ୍କ ଭଳି ଏଠାରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ଭୂମି ଅଣ-ଆଦିବାସୀଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯାଇଛି। ଋଣ ଜନ୍ତାରେ ପଡ଼ି ଏମାନେ ଜମି ହରାଇଛନ୍ତି। କମ୍ ସୁଧରେ ଋଣ ଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଅଣଆଦିବାସୀମାନେ ଏମାନଙ୍କ ଜମି ହଡପ କରି ନେଇଛନ୍ତି।

‘‘ପ୍ରଥମେ ମୋ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଦେହ ଖରାପ ହେବାରୁ କିଛି ଟଙ୍କା କରଜ କଲୁ। ତା ପରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଇଁ। ତା ପରେ ନଣନ୍ଦ ମାନଙ୍କ ବାହାଘର ପାଇଁ ...’’ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଧିରେ ଧିରେ ନିରବ ହୋଇଗଲା।

ସୀତାରଗଞ୍ଜ ତହସିଲର ପିଣ୍ଡାରୀ ଗାଁକୁ ୨୮ ବର୍ଷ ତଳେ କମଳା ବୋହୂ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ୪୭ ବର୍ଷ, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତୋଲା ସିଂ ସେତେବେଳେ ଜଣେ ସମୃଦ୍ଧ ଚାଷୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଅଗଣା ଥିଲା। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ଅମଳ ସମୟରେ ପୂରା ଅଗଣା ଶସ୍ୟରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଯାଉଥିଲା। ସେ କହିଲେ ଲାଲା(ବେପାରୀ)ମାନେ ଲୋକ ଏବଂ ଟ୍ରକ୍ ପଠାଇ ଆମଠାରୁ ଧାନ ଏବଂ ଗହମ ନେଇ ଯାଉଥିଲେ।’’

ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ କେବେ ଋଣ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ କଥା କମଳାଙ୍କର ଠିକ୍ ଭାବେ ମନେ ନାହିଁ। ପରିବାରର ପୁରୁଷ ସଦସ୍ୟ ସେ କଥା ବୁଝାବୁଝି କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ୨୦୦୫ ମସିହା ଶୀତ ଋତୁରେ ଦିନକର କଥା ତାଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ମନେ ଅଛି। ସେଦିନ ଜଣେ ସାହୁକାର ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ। ପାଖ ସୀତାରଗଞ୍ଜ ସହରରେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଲୁଗା ଦୋକାନ ଥିଲା।

‘‘ସେଦିନ ସକାଳୁ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ଥିଲେ। ‘ତୁମ ଜମି ମୋତେ ଦେଇଦିଅ, ସବୁ ସହଜ ହୋଇଯିବ’, ସେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇ ଚାଲିଥିଲେ। ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଶଯ୍ୟାଶାୟୀ ଥିଲେ। ରାତି ପାହିବା ବେଳକୁ ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ପ୍ରତିବାଦ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ନଥିଲା,’’ ସେ ମନେ ପକାଇଲେ। ଗୋଟିଏ ୫୦ ଟଙ୍କାର ଫର୍ଦ୍ଦିକିଆ ଷ୍ଟାମ୍ପ ପେପର ଉପରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଦିନ ଦସ୍ତଖତ କରିଥିଲେ। ୬୮,୩୬୦ ଟଙ୍କାରେ ଜଣେ ଅଣ-ଆଦିବାସୀ ବ୍ୟକ୍ତି ରାମ ଅବତାର ଗୋୟଲଙ୍କୁ ୩.୫ ବିଘା  (ପ୍ରାୟ .୫୮ଏକର) ଜମି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥିଲେ। ଜମି ହସ୍ତାନ୍ତର ପାଇଁ ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ଆବଶ୍ୟକ ଥିବା ଅନୁମତି ଅଣାଯାଇଥିଲା। ଆଇନଗତ ଦିଗକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଣଦେଖା କରାଯାଇଥିଲା। ଜମି କିଣା ବିକା ନେଇ କୌଣସି ପଂଜିକରଣ ହୋଇ ନାହିଁ। ତଥାପି ସେ ଜମି ଚାଲି ଯାଇଛି।  

୨୦୦୫ରୁ ୨୦୧୧ ମସିହା ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହରିଶ ଏଭଳି ଅନେକ ଏଗ୍ରିମେଣ୍ଟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଖରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ୧୮ ଏକର ଜମି ଧୀରେ ଧୀରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଥିଲା ନହେଲେ ବିକ୍ରି ହୋଇ ଯାଇଥିଲା। କମଳାଙ୍କ ପାଖରେ ସେଥିରୁ ୪ଟି ଏଗ୍ରିମେଣ୍ଟର ନକଲ ଅଛି। ୯ ଏକର ଜମି ପାଇଁ ଏହି ଏଗ୍ରିମେଣ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

କମଳା କହିଲେ, ‘‘ସେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚଟି ପିଲାଙ୍କ କଥା ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ମୋ ବଡ଼ ଝିଅକୁ ୧୭ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା। ଦୁଇ ଜଣ ସାହୁକାରଙ୍କ ହାତକୁ ଆମର ସବୁ ଜମି ଚାଲି ଯାଇଥିଲା। କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଜମି ବନ୍ଧକ ଦେବାକୁ ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଭାବୁଥିଲି। କିଛି ଜମି ବିକ୍ରି କରି ଋଣ ପରିଷୋଧ କରିହେବ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲି। ଯେତେବେଳେ ସାହୁକାରଙ୍କୁ ଏକଥା କହୁଥିଲି, ସେମାନେ ମୋତେ କହୁଥିଲେ ଏଜମି ବିକ୍ରି ହୋଇ ସାରିଛି। ସେମାନେ ଜମି ହଡ଼ପ କରିଥିଲେ ।’’

ପିଣ୍ଡାରୀଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୬୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ଉଦ୍ଧାମ ସଂ ନଗରର ଆଉ ଏକ ଗାଁର ମହିଳା ମଙ୍ଗଳା ସିଂ, ବୟସ ୩୧, ସେ ବୁକାଶ ଆଦିବାସୀ ସଂପ୍ରଦାୟର। ସେ ବି ସମାନ ଧରଣର କ୍ଷତି ସହିଛନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ମୋ ଭାଇ ଫୁଲ୍ ଚାହୁଁଥିଲା ଏଭଳି ଏକ ବାହାଘର ଯାହା ଗାଁରେ କେବେ ହୋଇନି। ସେ ଜୁଆ ଖେଳୁଥିଲା ଆଉ ମଦ ପିଉଥିଲା। ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ବାହାଘର ପରେ ସେ ଠିକ୍ ବାଟକୁ ଆସିବ।’’ ତାଙ୍କ ଭାଗ ଜମିକୁ ସେ କାହିଁକି ବନ୍ଧା ପକାଇଥିଲେ, ସେ କଥା ସେ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

ସେ ଯେତେବେଳେ ୧୧ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବାପ ମାଆଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ବୟସରୁ ତାଙ୍କୁ ବାପା ମାଆଙ୍କ ଭାର ସମ୍ଭାଳିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ତିନି ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ସେ ବଡ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଥିବା ୫ ଏକର ଜମିକୁ କେମିତି ଦେଖାଶୁଣା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ସେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ତାହା ଜାଣି ଯାଇଥିଲେ। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ମୋ ପାଖରେ ଆଉ ବିକଳ୍ପ ନଥିଲା।’’

ପିଲାମାନେ ଛୋଟ ଥିବାରୁ ଉର୍ବର ଜମିତକ ଚାଷୀଙ୍କୁ ଲିଜରେ ଦେଇ ଦେବାକୁ ସଂପର୍କୀୟମାନେ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏକର ପିଛା ବାର୍ଷିକ ୧୫ ହଜାର ଟଙ୍କାରେ ୩ ରୁ ୫ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଜମି ଲିଜ ଦେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଛୋଟିଆ ଜାଗା ଖଣ୍ଡିଏ ଛଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସ୍କୁଲ, ଘର କାମ ସହ ମଙ୍ଗଳା ଚାଷ କଥା ବୁଝୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ପାଠ ପଢାଇବାକୁ ସେ ଖୁବ ପରିଶ୍ରମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଭିତରୁ ବଡ ପୁରନ୍ ରୋଗୀଣା ଥିଲା ଆଉ ସାନ ଅଳସୁଆ।

୨୦୧୨ ମସିହାରେ ଅଧ ଏକର ଜମିକୁ ୪.୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାରେ ଫୁଲ୍ ବିକି ଦେଇଥିଲେ। ‘‘ଏ ଜାଗା ଆମ ଦି ଭାଇଙ୍କର। ତୋର ଏଥିରେ କିଛି ଅଧିକାର ନାହିଁ।’’ ହତବାକ୍ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ସେ ଏମିତି ଶୁଣାଇଥିଲେ।

୨୦୧୦-୧୧ କୃଷି ଗଣନା ଉପରେ ସର୍ବ ଭାରତୀୟ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ମହିଳାଙ୍କଠାରୁ ୭ ଗୁଣରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ପୁରୁଷ ଚାଷ ଜମିର ମାଲିକ। ଏଭଳି ଏକ ଦେଶରେ ମଙ୍ଗଳା ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଫୁଲ୍‌କୁ ବୁଝାସୁଝା କରିବା ପାଇଁ ପଡୋଶୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ପଡୋଶୀଙ୍କଠାରୁ ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ଗଦରପୁର ତହସିଲ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନନ୍ଦପୁର ଗାଁରେ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ଘର।

‘‘ସେ ଜଣେ ପୁରୁଷ। ତା ଜୀବନ ପାଇଁ ଜମିର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ସେଥିରେ ତୁ କାହିଁକି ମୁଣ୍ଡ ପୁରାଉଛୁ?’’ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଥିଲେ। କଥା ହେଉଛି ବିବାହ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ପୈତୃକ ସୁରକ୍ଷା ନଥିଲା। ଏ କଥା ସେମାନଙ୍କୁ କିଛି ଫରକ ପକାଇ ନଥିଲା।

କିଛି ଦିନ ପରେ, ଆଉ ଅଧ ଏକର ଜମି ବିକିବା ପାଇଁ ଫୁଲ୍ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ଏଥର ବିକ୍ରି ଉପରେ ରୋକ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଧାମ ସିଂ ନଗର ସିଭିଲ ଜଜ୍ କୋର୍ଟରେ ମଙ୍ଗଳା ଆବେଦନ କରିଥିଲେ। ବୈଷୟିକ କାରଣରୁ ଏହି ଆବେଦନ ଖାରଜ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା।  

୨୦୧୫ ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ କହିଲେ, ‘‘ତୁ ମୋତେ ଭଲ ପାଉଛୁ ଦେଖା। ମୋ ପସନ୍ଦ  ଅନୁସାରେ ମୋତେ ବାହା କରି ଦେ। ଗୋଟିଏ ଏକର ଜାଗା ବନ୍ଧା ପକା [ପଇସା ଆଣିବାକୁ], ଯେଉଁ ଜାଗାକୁ ତୁ ଫେରି ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ମୁଁ ତତେ ସେ ଜାଗା ଫେରାଇ ଦେବି। ଏହା ଏଭଳି ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ମାନର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲା।

 ‘‘ବନ୍ଧକ ମୁକୁଳାଇବା ପାଇଁ ଆଉ ୬ ମାସ ରହିଲା। ଯଦି ଜମି ଖଣ୍ଡକ ମୁକୁଳାଇ ପାରିବିନି ସବୁଦିନ ପାଇଁ ହାତରୁ ଚାଲିଯିବ। ଜମି ବିନା ମୋର କଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି? ଯଦି ମୁଁ ବାହା ହେବାକୁ ଚାହେଁ, ବିନା ଟଙ୍କାରେ ଏହା କେମିତି ସମ୍ଭବ ହେବ?’’ ନିରାଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ମଙ୍ଗଳା କହିଲେ। 

୨୦୧୨ ମସିହାଠାରୁ ସବୁ ଆଇନଗତ କାଗଜପତ୍ରକୁ ଏକ କଳା ବ୍ୟାଗରେ ସେ ସାଇତି ରଖିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭାଇ ପୁରନ୍ ସହ ରହୁଥିବା ଦୁଇ ବଖୁରିଆ ଘରର ଗୋଟିଏ କନ୍ଧିରେ ସେ ବ୍ୟାଗଟିକୁ ରଖିଛନ୍ତି। ପୁରନ ଖୁବ ମୋଟା ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ଅଧିକ ମୋଟା ହେଉଥିବାରୁ ମଙ୍ଗଳା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। 

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍