મધ્ય જુલાઈમાં એક દિવસે, ધમતરી શહેરથી લગભગ ૧૫ કિલોમીટર દૂર, કોલીયરી-ખરેંગા ગામના રસ્તા પર, અમે ખેત મજૂરોની એક ટુકડીને મળ્યા. ધમતરી બ્લોકના ખરેંગા ગામના ભૂખીન સાહુ કે જેઓ ૨૪ સભ્યોની ટુકડીનાં સરદાર અને કોન્ટ્રાક્ટર છે તેઓ કહે છે કે, “જો અમે કામ નહીં કરીએ તો ભૂખ્યા મરી જઈશું. અમે [કોવિડ-૧૯ ના જોખમોને લીધે] ઘેર સુરક્ષિત રહેવાનું સુખ માણી શકતા નથી. અમે મજૂર છીએ અને અમારી પાસે ફક્ત અમારા હાથ પગ છે. પરંતુ, કામ કરતી વેળા અમે શારીરિક દૂરી બનાવી રાખીએ છીએ...”
તેઓ અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે રસ્તાની બંને બાજુએ બેઠાં હતાં અને બપોરના ભોજનમાં તેઓ ઘેરથી લાવેલ ભાત, દાળ અને શાક ખાતાં હતાં. તેઓ સવારે ૪ વાગે ઉઠે છે, ખાવાનું બનાવે છે, ઘરનાં બધા કામ પૂરાં કરે છે, સવારનું ભોજન કરે છે અને સવારે ૬ વાગે ખેતરમાં પહોંચી જાય છે. તેઓ ૧૨ કલાક પછી સાંજે ૬ વાગે ઘેર આવે છે. ફરીથી ખાવાનું બનાવે છે અને બીજા કામ કરે છે, ભૂખીન તેમના અને બીજી સ્ત્રીઓના દિવસના કામ વિષે કહે છે.
ભૂખીન કહે છે કે, “અમે દરરોજ લગભગ બે એકરમાં રોપણી કરીએ છીએ, અને પ્રતિ એકર ૩૫૦૦ રૂપિયા કમાઈએ છીએ.” આ પ્રતિ એકરનો ભાવ ૩૫૦૦ રૂપિયાથી ૪૦૦૦ રૂપિયા (ધમતરીમાં, આ મોસમમાં) છે એ ટુકડી દીઠ બદલાતો રહે છે, અને આ ભાવતાલ અને ટુકડીમાં સભ્યોની સંખ્યા પર આધારિત હોય છે.
ભૂખીનના પતિ થોડાક વર્ષો પહેલા એક મજૂર તરીકે કામ કરવા ભોપાલ ગયા હતા અને પછી પરત આવ્યા જ નથી. તેઓ કહે છે કે, “તેઓ અમને આ ગામમાં છોડીને જતા રહ્યા છે. તેઓ અમારા સંપર્કમાં નથી.” તેમનો દીકરો કોલેજમાં છે અને તે બે જણનો પરિવાર ભૂખીનની આવક પર આધારિત છે.
એ જ રસ્તા પર અમે ખેતમજૂરોના એક સમુહને મળ્યા – જેમાં મોટે ભાગે સ્ત્રીઓ હતી અને થોડાક પુરુષો પણ હતા – જેઓ રોપણી માટે ડાંગરના છોડ ખેતરમાં લઇ જઈ રહ્યાં હતાં. ધમતરી બ્લોકના દર્રી ગામની ઠેકેદારીન સબિતા સાહુ કહે છે કે, “આ અમારી આવકનો સ્ત્રોત છે માટે અમારે કરવું પડે છે. જો અમે આ કામ નહીં કરીએ તો ખેતી કોણ કરશે? દરેક ને ખોરાક માટે ભોજનની જરૂરિયાત હોય છે. જો અમે કોરોનાથી ડરી જઈશું, તો અમે જરા પણ કામ નહીં કરી શકીએ. પછી અમારા બાળકોને કોણ ખવડાવશે? અને અમારું કામ એવું છે કે અમે આમ પણ [ડાંગરના ખેતરમાં] દૂરી બનાવી રાખીએ છીએ.” જુલાઈના મધ્યમાં જ્યારે હું એમને મળ્યો હતો ત્યારે સબિતા અને એમની ટુકડીની ૩૦ મહિલાઓએ ૩૬૦૦ રૂપિયા પ્રતિ એકર દીઠ ૨૫ એકરમાં રોપણી કરી દીધી હતી.
