ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬਾਨੋ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸਨ: ''ਓਪਰ ਪੰਖਾ ਚੱਲਤਾ ਹੈ ਨੀਚੇ ਬੱਚਾ ਸੋਤਾ ਹੈ... ਸੋ ਜਾ ਬੱਚੇ ਸੋ ਜਾ, ਲਾਲ ਪਲੰਘ ਪਰ ਸੋ ਜਾ...,'' ਇਹ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਾਜੀ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਣ ਗੁੱਜਰ ਬਸਤੀ ਵਿਖੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੌ ਸਾਲਾਂ ਬੱਚੀ ਵੱਲ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡੀ ਬਿਟਰ-ਬਿਟਰ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਸਕੂਲ' ਤਬੱਸੁਮ ਬੀਵੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਐਨ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ ਦਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਸਾਲ ਤੋਂ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਫੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਬੱਸੁਮ ਬੀਵੀ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਪਾਲ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਊਣ ਵਾਸਤੇ ਦੁੱਧ ਵੇਚਦਾ ਹੈ।
ਕੁਨਾਊ ਚੌੜ ਬਸਤੀ ਵਿਖੇ ਇਹ ਸਕੂਲ ਸਾਲ 2015 ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ। ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਅੰਦਰ ਸਵੇਰੇ 9:30 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 12:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਕਲਾਸਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਫ਼ੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬਾਨੋ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ 11 ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ 16 ਮੁੰਡੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਵਣ ਗੁੱਜਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪੌੜੀ ਗੜਵਾਲ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਯਮਕੇਸ਼ਵਰ ਬਲਾਕ ਵਿਖੇ ਪੈਂਦੀ ਇਸ 200 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕੁਨਾਊ ਬਸਤੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਇਸ ਖਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। (ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਮਾਊਂ ਅਤੇ ਗੜਵਾਲ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ 70,000 ਤੋਂ 1,00,000 ਗੁੱਜਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਣ ਗੁੱਜਰ ਪਿਛੜੇ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।) ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਰੇ ਅਤੇ ਤੂੜੀ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੱਕਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
