''ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤਦ ਵੀ ਇੰਨੇ ਸਾਹੂਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ,'' ਬੜਗਾਓਂ ਦੇ ਸੁਖਲਾਲ ਸੁਲਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
''ਅਸੀਂ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਹੇ ਦੀ ਖਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਬੜੀ ਉਪਯੋਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਖ਼ਰਚਣੇ ਨਾ ਪੈਂਦੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਝਾੜ ਹੱਥ ਲੱਗੂਗਾ। ਹੁਣ, 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਵੀ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ਼ ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਲਾਗਤ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਔਣੇ-ਪੌਣਾ ਭਾਆਂ 'ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਵੇਚਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆੜ੍ਹਤੀਏ ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਖਰੀਦਦੇ ਤਾਂ ਕੋਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਹਨ ਪਰ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਭਾਅ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ,'' ਉਹ ਬੜੇ ਹਿਰਖੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਲੀ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਸਕੜ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਅਧਾਰਸ਼ਿਲਾ ਲਰਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ 83 ਸਾਲਾ ਕਿਸਾਨ, ਸੁਖਲਾਲਜੀ ਨਾਲ਼ ਅੰਜੜ ਤਾਲੁਕਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ, ਬਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਸੁਖਲਾਲਜੀ ਆਪਣੇ ਭਿਲਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਪਿਛੜਿਆ ਕਬੀਲਾ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
''ਗਭਰੇਟ ਉਮਰ ਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਗੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਈਕਲ ਸੀ; ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਵੇਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ 48 ਕਿਲੋ ਵਜ਼ਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੱਤ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਗੋਂ, ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਿੰਡੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ!'' ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸੁਖਲਾਲਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
