''ਮੇਰੇ ਗਧੇ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਢੋਂਦੇ ਦਾ ਇਹ ਸਵੇਰ ਦਾ ਇਹ ਤੀਜਾ ਗੇੜਾ ਹੈ।'' ਫਿਰ ਡਾਲੀ ਬਾੜਾ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਹਊਕਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ,''ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਹੰਭ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਜੋਗਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਚਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।''
ਜਦੋਂ ਮੈਂ 53 ਸਾਲਾ ਡਾਲੀ ਬਾੜਾ ਦੇ ਘਰ ਅੱਪੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਰਾਤੀ ਦੀ ਬਚੀ ਉੜਦ ਦਾਲ਼ ਅਤੇ ਘਾਹ ਖੁਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਬਾੜਾਜੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਘੂਰ ਰਹੇ ਸਨ-ਸਮਾਂ ਅੱਧ-ਜੂਨ ਦਾ ਸੀ। ''ਲੱਗਦਾ ਮੀਂਹ ਪਵੇਗਾ,'' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੜੀ (ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ''ਮਾਨਸੂਨ ਮੌਕੇ ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।''
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਬਦੇਵ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਖੇ ਕਰੀਬ 1,000 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲ਼ੇ ਪਿੰਡ, ਪਾਚਾ ਪੜਲਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਦੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਦੋਵੇਂ ਵਰਖਾ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਝੀਲ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਝੀਲ਼ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟ ਪੁੱਟ ਕੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡੇ ਟੋਏ ਕੂੜੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੜਲਾ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਟੋਏ ਪੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਉਚੇਰੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ-ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੜਲਾ ਬਾਰੇ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਢੋਹਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਗਧਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢੋਏ ਗਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਈ ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝਰਨੇ ਜਾਂ ਟੋਇਆਂ ਕੋਲ਼ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਧਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੀਕਰ ਬਗ਼ੈਰ ਥੱਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਢੋਂਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
