भारतातले मानवी विष्ठेचे वाहक

कमीत कमी संरक्षक साहित्य, जास्तीत जास्त धोका, सुट्टी नाही, पगार नाहीत आणि आजारपण व मरणाची कायमची टांगती तलवार मानेवर. कर्नाटकाच्या तुमकूर जिल्ह्यातल्या पावागाडाच्या सफाई कर्मचाऱ्यांचं हेच नशीब आहे.

सर्वआयुष्यअमानुषश्रम, जातीचीविटंबनाआणिकुटुंबातीलदुःखसहनकरूनही९०वर्षांच्याभटेरीदेवी–मूळच्यारोहतकहूनआलेल्यामुंबईकर–यांच्याबोलण्यातजराहीकडवटपणाआलेलानाहीआणित्यास्वतंत्रवबऱ्याचआनंदीदिसतात.

अर्जुन १० वर्षांचा होता तेव्हा त्याचे वडील राजेश्वर दिल्लीतलं एक गटार साफ करताना मरण पावले. आज वयाच्या १४ व्या वर्षी हा मुलगा शाळा सांभाळून त्याचं आणि त्याच्या आईचं पोट भरायला हातभार लावतोय, एक दिवस बँक मॅनेजर आणि शेफ व्हायचं स्वपन उराशी बाळगत

उत्तराखंडच्या गुंजीमध्ये १९४ कुटुंबं राहतात जे आजही या पर्वतांमधल्या बर्फाळ हवेत शौचासाठी उघड्यावर जातायत – आणि तरीही स्वच्छ भारत अभियानाने हा सगळा प्रदेश हागणदारी मुक्त असल्याचं जाहीर केलं आहे

गेली ३० वर्षं मणी तुंबलेली गटारं साफ करतायत, तेही त्यांच्या कामाचा आणि जातीचा कलंक सहन करत. दरवेळी मानवी विष्ठा आणि मैल्यामध्ये उघड्या अंगाने उतरताना आपण जिवंत बाहेर येऊ का हा विचार त्यांच्या मनात येऊन जातोच.

सेप्टिक टँकमध्ये मरण पावलेल्या एका सफाई कर्मचाऱ्याची पत्नी, के. नागम्मा आणि तिच्या दोघी मुली, शैला आणि आनंदी त्यांना अक्षरशः गटारात डांबून ठेवणाऱ्या या व्यवस्थेशी कशा लढल्या ते सांगतायत

नोव्हेंबर २०१६ मध्ये, दिल्लीतील एका मॉलमध्ये सेप्टिक टँक साफ करत असताना चंदन दलोई मरण पावला. ‘आमच्याच जातीच्या लोकांना गटारं साफ करण्यासाठी कामावर का ठेवलं जातं आणि अजूनही लोक गटारात कसे काय मरतायत,’ त्याची पत्नी पुतुल सवाल करते