ମଞ୍ଚ ଅଧିକାର କଲେ ଯକ୍ଷଗାନର ମହିଳା କଳାକାର

ଯେତେବେଳେ ମୁକାମ୍ବିକାଙ୍କର ଜେଜେବାପାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଯକ୍ଷଗାନ ଭଙ୍ଗୀ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ, ‘‘ଜେଜେବାପା ଭାରି ବିରକ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ ଗାଳି ଦେଉଥିଲେ’’। କିଶୋରୀ ମୁକାମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସାବଧାନ କରାଇ ଦେଇ କହୁଥିଲେ ଯେ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ କେରଳର କସରଗଡ଼ର ଏହି ଲୋକ ନୃତ୍ୟ କଳାରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଉନଥିଲା।

ସେଦିନର ସେହି କିଶୋରୀ ମୁକାମ୍ବିକା ୱାରମ୍ବଲି ଏବେ ୭୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଉପନୀତ, ତାଙ୍କ ଗାଁ ଉଡୁପି ଜିଲ୍ଲାରେ ମାର୍ବିଠାରେ ଯକ୍ଷଗାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ନୃତ୍ୟନାଟିକା ବହୁ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ରହୁଥିଲା ଏବଂ ସେ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ମହିଳା, ସପରିବାରୀ ପରିବାର ସହିତ ଲୋକେ ଏବଂ ପଡୋଶୀମାନେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ। ପରଦିନ ତାଙ୍କ ଦାଣ୍ଡରେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ହୋଇ ବିଛଣା ଚାଦର କିମ୍ବା ତଉଲିଆକୁ ପ୍ରସଙ୍ଗା (ନାଟକ) ପାଇଁ ପୋଷାକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରି ନାଚର ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ।

ସେ କହନ୍ତି ‘‘ଆମ୍ଭେମାନେ ଦାଣ୍ଡ ଅଗଣାରେ ଏହି ନାଟକ କରୁଥିଲୁ କିନ୍ତୁ କେବଳ ମୋର ଜେଜେବାପା ଘରେ ନଥିବା ସମୟରେ ଆମେ କରୁଥିଲୁ।’’ ‘‘ତାଙ୍କର ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ ଯକ୍ଷଗାନ ଝିଅ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ।’’

ଯକ୍ଷଗାନର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଦେବତାମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ’, ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ କେରଳର କସରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇ ଆସୁଛି। ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ବାର୍ତ୍ତାଳାପ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣନା ବ୍ୟବହାର କରି ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଏବଂ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଯେପରିକି ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତର ଅବତାରଣା କରାଯାଇଥାଏ। ଯକ୍ଷଗାନ ମେଳାକୁ ବହୁ ସମୟରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ।

ଏହି କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ତୀବ୍ର ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ତେଣୁ ଏହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ‘‘ଗାଣ୍ଡୁକାଲେ’’ କୁହାଯାଏ ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କଳା’। ଏହି ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚକୁ ଲମ୍ଫ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଗତିବିଧି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ଯାହା ପାଇଁ ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲୋଡ଼ା ହୋଇଥାଏ ତେଣୁ ଏହାକୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମହିଳା ଚରିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ ପୁରୁଷମାନେ ଅଭିନୟ କରିଥାନ୍ତି।

ଏମ୍.ଏଲ୍ ସାମାଗା, ବରିଷ୍ଠ ଯକ୍ଷଗାନ କଳାକାର ଏବଂ ଯକ୍ଷଗାନ ଏକାଡେମୀର ପୂର୍ବତନ ସଭାପତି କହନ୍ତି ‘‘ଶ୍ରୋତାମାନେ ଏହି ନାଟକ ଓ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି।’’ ‘‘କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଥର ପ୍ରତିଟି ପ୍ରଦର୍ଶନକୁ ସେମାନେ ଏକ ନୂଆ ରୂପରେ ଦେଖିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଟି ଅନୁଭୂତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଭୋଗ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହୋଇଥାଏ କଳାକାରମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା।’’

ମୁକାମ୍ବିକା ୱାରମ୍ବଲି କହନ୍ତି ଯେ ସେ ପିଲାଟି ଦିନରୁ ତାଙ୍କର ଜେଜେବାପା ମାର୍ବି ରାମକ୍ରିଷ୍ଣା ହେବାରଙ୍କର ଅଭିନୟ ଦେଖି ବଡ଼ ହୋଇଥିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ନିଜେ ଜଣେ ଦକ୍ଷ କଳାକାର ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗଦେବାକୁ ନେଇ ଆଗ୍ରହୀ ନଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଯକ୍ଷଗାନ କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପାରିଶ୍ରମିକ ମିଳୁନଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନକାରୀ ଭାବରେ ଦେଖା ଯାଉଥିଲା; ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉନଥିଲା, ସେ କହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ମୁକାମ୍ବିକା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାୟ ୨୦ ବର୍ଷ ବୟସର ହୋଇଥିଲେ, ସେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ହାର୍ ମାନି ନଥିଲେ: ‘‘ମୋ ଭିତରେ ଯକ୍ଷଗାନ ଶିଖିବା ପାଇଁ ଓ ଏଥିରେ ଅଭିନୟ କରିବା ପାଇଁ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା।’’ ସେତେବେଳେ ସେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଙ୍କରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାରିପଟରେ ଥିବା ମହିଳାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ ଯେଉଁମାନେ କି ଏହା ଶିଖିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରିବାରଠାରୁ ଅନୁମତି ନେବାର ଥିଲା। ଏହି ଆଗ୍ରହୀ କଳାକାର ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଯେ କି ଜଣେ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବା କଥା ମନେ ପକାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସମର୍ଥନ କରି କହିଥିଲେ, ‘‘କୌଣସି ପ୍ରକାରର କଳା ଅଭ୍ୟାସ କରିବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରହିବା ଅନୁଚିତ୍’’।

ଏହି ଦଳଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟତମ ସୌଭାଗ୍ୟର କଥା ଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କର ଆଉ ଜଣେ ସହକର୍ମୀ ଶ୍ରୀଧର ଐଠାଲ ଜଣେ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ଯକ୍ଷଗାନ କଳାକାର ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ରାଜି ହେଲେ। କାମ ସରିବା ପରେ ଏହି ଦଳ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଏହି କଳା କ୍ଷେତ୍ରର ଜଟିଳତା ଶିକ୍ଷା କରିବାରେ ମଜ୍ଜି ଗଲେ। ସେମାନେ ଆଉ ପଛକୁ ଫେରି ଚାହିଁନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୬ରେ, ମୁକାମ୍ବିକା ୱାରମ୍ବଲି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିଳା ଗୋଷ୍ଠୀ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିବସରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଇତିହାସ ରଚିଲେ।

ଦୀର୍ଘ ଦିନରୁ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଥିବା ଏହି କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଦର୍ଶନ ତୁଲୁନାଡ଼ୁରେ ମହିଳାମାନେ ମଞ୍ଚ ଅଧିକାର କରିବାର ପ୍ରଥମ ଘଟଣା ଥିଲା। ‘‘ଆମ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା। ଲୋକେ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିବେ? ସେମାନେ ଆମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ତ?’’ ସେ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି। ‘‘କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ ବିସ୍ମୟର ବିଷୟ ଥିଲା ଯେ ଦର୍ଶକମାନେ ଆମକୁ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ। ଅବଶ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆଗ୍ରହୀ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ଖୁସି ଥିଲୁ। ଲୋକେ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଓ ଏହାକୁ ଉପଭୋଗ କଲେ।’’

ମୁକାମ୍ବିକା ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବା ସହିତ ଏହି ଦଳ ବବ୍ରୁବାହାନ କାଡ଼ଗା (ବବ୍ରୁବାହାନ ଯୁଦ୍ଧ) ନାମକ ଏକ ନାଟକ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ବାଛିଲେ। ‘‘ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱିଧା ଥିଲା,’’ ସେ ମନେ ପକାନ୍ତି। ‘‘ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ସଂଶୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କଣ୍ଠା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା ଯେ ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଯକ୍ଷଗାନରେ ଉଭୟ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଚରିତ୍ରରେ କିପରି ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି ଦେଖିବେ। କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ, ଆମ ଚାରିପଟେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଗୁଜବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମାଲୋଚନା ତୁଳନାରେ ଆମର ଶିଖିବାର ଓ ଅଭିନୟ କରିବାର ଆକାଂକ୍ଷା ବେଶ୍ ଦୃଢ଼ ଥିଲା।’’

ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଅଭିନୟ ପରେ, ଏହି ଦଳକୁ ପୁନର୍ବାର ମାଙ୍ଗାଲୋରରେ ଅଭିନୟ କରିବା ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଲା। ପର ବର୍ଷ, ୧୯୭୭ ରେ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ କାଡ଼ଗା ମଞ୍ଚରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ମୁକାମ୍ବିକା ହନୁମନ୍ତା ଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

‘‘ଲୋକେ ମୋତେ ପଚାରିଲେ ମୁଁ ଯକ୍ଷଗାନ ଅଭିନୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଥିଲି କି। ଏହା ଦାବି କରିବା କଷ୍ଟକର ଥିଲା, ଯେହେତୁ ଏହା ଦକ୍ଷିଣ କନ୍ନଡ଼, ଉଡୁପି, ଉତ୍ତର କନ୍ନଡ଼ ଏବଂ ଏପରିକି କେରଳର କସରଗଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପି ରହିଛି’’ ମୁକାମ୍ବିକା କହନ୍ତି।

ଏହି କଳାର ବ୍ୟାପକ ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଦର ରହିଛି ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଏହା ଶିକ୍ଷା କରିଥାଇପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଭିନୟ କରିଥାଇପାରନ୍ତି ଯାହାକି ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ରେକର୍ଡ ହୋଇନଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେବେଠାରୁ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଯକ୍ଷଗାନ ମୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇ ଆସୁଛି ଏହା ବାୟାଲାଠା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହାର ସମ୍ଭାବନା କମ୍ ଯେ ମହିଳାମାନେ ନିୟମିତ କଳାକାର ଭାବରେ ମେଳାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବେ।

ଏପରିକି ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମେଳାଗୁଡ଼ିକରେ ଯକ୍ଷଗାନ ଖୋଲା ପଡ଼ିଆରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ମଞ୍ଚରେ ରାତିସାରା ଚାଲୁଛି। ଏହି ନାଟ୍ୟ ଦଳ ଗୋଟିଏ ଗାଁରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗାଁକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥାନ୍ତି, ଅସ୍ଥାୟୀ ମଞ୍ଚ ସ୍ଥାପନ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଟେଣ୍ଟ ପକାଇ ତାହାକୁ ଗ୍ରୀନ୍ ରୁମ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି।

ମେଳାରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ମହିଳା ଅଭିନୟ କରିଥାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀମାନେ ଏହି ଦଳରେ ସଙ୍ଗୀତକାର ବା କଳାକାର ଭାବରେ କାମ କରୁଥାନ୍ତି। ଏପରି ଅବସରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାରିଶ୍ରମିକ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରୟାସରେ ଯକ୍ଷଗାନକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଆର୍ଥିକ ଢାଞ୍ଚା ନାହିଁ ଯଦିଓ ମେଳାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବର୍ଷେ ଆଗରୁ ବରାଦ ଦିଆଯାଇଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଗରୁ ଦର୍ଶକମାନେ ଏଥିରେ ସାମିଲ୍ ହୋଇଥାନ୍ତି।

‘‘ମହିଳା କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ପାରମ୍ପରିକ କଳାକାର ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଯେହେତୁ ସେମାନେ ମେଳାରେ ଅଭିନୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୌଖିନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭାବରେ ଅଣଦେଖା କରାଯାଇଥାଏ’’, ଶ୍ରୁତି ବାଙ୍ଗେରା, ମଣିପାଳ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍‌ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଜଣେ ଗବେଷଣା ଛାତ୍ରୀ କହନ୍ତି। ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବରେ ଆଭିଜାତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ପରିବାରରୁ ଆସୁଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ସମୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଚାକିରି କରୁଥିଲେ। ‘‘ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଭିନୟ ପାଇଁ ପାରିଶ୍ରମିକ ଦାବି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ ମନା କରୁଥିଲେ। ସେହି ଢାଞ୍ଚା ଏବେ ବି ଜାରି ରହିଛି। ଏପରିକି ଆଜି, କୌଣସି ମହିଳାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମେଳା ‘‘ଟ୍ରୁପ୍ ବା ଦଳ’’, ନାହାନ୍ତି, ଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି ଯେ କି ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଯକ୍ଷଗାନ କଳାକାର।

କିନ୍ତୁ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବହୁ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ଏକ ରାସ୍ତାକୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ମୁକାମ୍ବିକାଙ୍କ ଦଳ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଶୈଳୀ ଭିତରେ ସୀମିତ କଳା ଶୈଳୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଓ ବଳିଷ୍ଠ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ମାର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। କେବଳ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଠିତ ଦଳଗୁଡ଼ିକରେ କଳାକାରମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥାନ୍ତି ଯାହାକି ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ରାକ୍ଷାସ ଭୂମିକାରେ ହୋଇଥାଏ, ସେମାନେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଭୂମିକାର ଦାବି ଅନୁଯାୟୀ ଶାରୀରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି। ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ ସମୟରେ, ସ୍ତ୍ରୀ ବେଶ - ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ପୁରୁଷମାନେ ଅଭିନୟ କରି ଆସୁଥିଲେ, ଯାହାକି ବହୁ ସମୟରେ ଅତିରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ, ବେଳେ ବେଳେ ଅନୁକରଣ ମାତ୍ର ହୋଇଥାଏ। ମେଳାରେ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ ଏହି ଭୂମିକାଗୁଡ଼ିକରେ ନୂଆ ଢାଞ୍ଚା ଆବିଷ୍କୃତ ହେଲା ଏବଂ ଏକ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପସ୍ଥିତି ଜାହିର ହେଲା।

ଯକ୍ଷଗାନ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମେଳା ପରି ପରିବେଶରୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ମଞ୍ଚ କଳା ଭାବରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେବାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହା ଫଳରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭିନୟ କରିବା ସହଜ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ମହିଳାମାନେ ଯକ୍ଷଗାନ ଶିକ୍ଷା କରିବେ ଓ ଅଭିନୟ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ - ମଞ୍ଚ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଥିବା ଦର୍ଶକଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଭିନୟ କରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଆସିବ ଏବଂ କ୍ୱଚିତ ‘ମେଳାରେ’ ଅଭିନୟ କରିପାରିବେ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଏହା ଆହୁରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଛି: ସେମାନେ ଆହୁରି ପରୀକ୍ଷାନିରୀକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ପୁରୁଷମାନେ ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି।

ଯକ୍ଷଗାନର ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀ ରହିଛି: ତେଙ୍କୁଟିଟ୍ଟୁ ଏବଂ ବାଡ଼ଗାଟିଟ୍ଟୁ। ତେଙ୍କୁଟିଟ୍ଟୁ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣ ଟୁଲୁନାଡ଼ୁରେ - କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ଯାହାକି ଆରବସାଗରର ଉପକୂଳରେ ରହିଛି ଯଥା:- ଦକ୍ଷିଣ କନ୍ନଡ଼ ଏବଂ କସରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅଭିନୀତ ହୋଇଥାଏ। ବଡ଼ାଗାଟିଟ୍ଟୁ ଉତ୍ତରରେ ରହିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ ସାଧାରଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଉଡୁପିର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଂଶ ଓ ଉତ୍ତର କନ୍ନଡ଼ରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥାଏ।

ମୁକାମ୍ବିକା ପ୍ରଥମେ ତେଙ୍କୁଟିଟ୍ଟୁ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାହା ପରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କର କିଛି ସାଥି ବାଡ଼ଗାଟିଟ୍ଟୁ ଶୈଳୀ ଶିଖିବା ପାଇଁ ଯକ୍ଷଗାନ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।

ଉଡୁପିଠାରେ ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ଜ୍ଞାନ ପୀଠ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ଡକ୍ଟର କେ ଶିବରାମ କରନ୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯକ୍ଷଗାନ କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ମୁକାମ୍ବିକା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦଳ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଗୁରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ସମ୍ମତ ହେଲେ କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଶ୍ରେଣୀ ବାହାରେ ସମୟ ବାହାର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଦୁଇରୁ ତିନି ମାସର ତାଲିମ ପରେ ସେମାନେ ତାମ୍ରଧ୍ୱଜ କାଡ଼ଗା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଯେତେବେଳେ କି ଏହି କେନ୍ଦ୍ରର ସହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୂହର ଜଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କୌଣସି ସୂଚନା ବ୍ୟତୀତ ଏହା ଦେଖିବା ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।

ମୁକାମ୍ବିକା ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ସେ କହିଥିଲେ, ‘‘ମହିଳାମାନେ ଯକ୍ଷଗାନରେ ଅଭିନୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’’ ତୁରନ୍ତ ଏହା ପରେ ସେ ଯକ୍ଷଗାନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ବୋର୍ଡ ଝୁଲାଇ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ ମହିଳା ଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବ ନାହିଁ।

‘‘ଏହି ଘଟଣା ପରେ ମୁଁ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲି’’, ସେ ପରୀକୁ କହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ୧୦ ଜଣିଆ ମହିଳା ଦଳ ଏକାଠି ହେଲେ ଏବଂ ହିରିୟାଦକା ଗୋପାଳ ରାୟଙ୍କଠାରୁ ତାଲିମ୍ ନେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ଦଳ ନିଜକୁ ‘ସିଣ୍ଡିକେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ରିକ୍ରିଏସନ୍ କ୍ଲବ୍ ମହିଳା ଦଶାବତାର ମେଳା’ ନାମ ଦେଲେ।

ତାଲିମ୍ କଠୋର ଥିଲା ଏବଂ ମୁକାମ୍ବିକା ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବାର ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ମନେ ପକାନ୍ତି। ଦିନେ ସେ ଚେତା ହରାଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ଘରକୁ ଫେରି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ସେ ଚାରି ମାସ ଗର୍ଭବତୀ ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ସେ ୧୯୮୧ ମସିହାରେ ଯକ୍ଷଗାନରୁ ଦୀର୍ଘ ୧ ବର୍ଷର ବିରାମ ନେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ।

ଯେତେବେଳେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଯୋଗଦାନ କଲେ ମହିଳା ଯକ୍ଷଗାନରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ଅପୂର୍ବ ଉତ୍ସାହ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ସତୁରୀ ଦଶକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂସ୍କାର ନଥିଲା ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉଦ୍ୟମ ଥିଲା ଯାହାକି ସମୟ କ୍ରମେ ବୃହତ୍ତର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିଲା, ସେ କହନ୍ତି। ‘‘ଆମ୍ଭେମାନେ ମେଳାରେ, ରାତିସାରା ଗାଁରେ ଅଭିନୟ କରୁନଥିଲୁ, ଏ ଗାଁରୁ ସେ ଗାଁକୁ ଯାତ୍ରା କରୁନଥିଲୁ ବରଂ ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମକୁ ଅଡିଟୋରିୟମ୍, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ମଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉଥିଲା।’’ ତାଙ୍କ ଦଳକୁ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ କନ୍ନଡ଼ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ, ବାଙ୍ଗାଲୋର, ଗୋଆ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉଥିଲା।

ଏମ୍.ଏଲ୍. ସାମାଗା କହନ୍ତି ‘‘ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଯକ୍ଷଗାନ ମଞ୍ଚକୁ ଆଣିବାରେ ମୁକାମ୍ବିକା ଅଗ୍ରଣୀ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।’’ ଏହି ବରିଷ୍ଠ କଳାକାର ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଯେହେତୁ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦେୟ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱର ସହ ବିଚାର କରାଯାଉନଥିଲା ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରହିଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ଅବସର ବିନୋଦନ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ସୀମିତ ରହିଥିଲା, ବାସ୍ତବରେ ବୃତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦକ୍ଷ ଯକ୍ଷଗାନ ଦଳ ଯେଉଁମାନେ କି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବୁଲି ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି ସେପରି ଦଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା।

‘‘ତଥାପି ମଧ୍ୟ ଯକ୍ଷଗାନରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ରହିଥିଲା, କେବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ନୁହେଁ ମେକ୍‌ଅପ୍ ଏବଂ ପୋଷାକ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖା ଯାଉଥିଲା। ନିୟମିତ ଭାବରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାତି ସାରା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଯୋଗୁଁ ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏଥିରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା କଷ୍ଟକର ଥିଲା’’ ସମାଗା ଆହୁରି କୁହନ୍ତି।

ଏହି ମହିଳା କଳାକାରମାନେ ବେଳେ ବେଳେ ଉପହସିତ ବା ଲାଞ୍ଛିତ ହୋଇଥାନ୍ତି - କିଛି ଦର୍ଶକ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କଲାବେଳେ ତାଙ୍କର ବ୍ୟଙ୍ଗ କରିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ସୋ’ରେ ବେଶ୍ ଉତ୍ସାହଜନକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମିଳିଥାଏ। ମୁକାମ୍ବିକା ଗୋଟିଏ ବେନାମୀ ଚିଠି ପାଇଥିବା ବିଷୟରେ ମନେ ପକାନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ଲେଖାଥିଲା ‘‘ଆମେ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସୁକତାର ସହ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲୁ ଯେ ମହିଳାମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅଭିନୟ ଦେଖିବା ପରେ ଆମେ ବିସ୍ମିତ ହେଲୁ। ଆପଣ ସାଧୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଛନ୍ତି।’’ ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସମାଲୋଚନା ତୁଳନାରେ ପ୍ରଶଂସା ପତ୍ର ଢେର ଅଧିକ ମିଳୁଥିଲା।

ଆଗାମୀ ୧୦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ମୁକାମ୍ବିକା ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହିଳା ଯକ୍ଷଗାନ କଳାକର ଦଳ ଅଭିନୟ କରିବା ଜାରି ରଖିଲେ; ସେ ୯୦ ଦଶକରେ ବିରାମ ନେଲେ।

ଜୀବନର ଚକ୍ର ଯେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଝିଅ ସାହାନା ୱାରମ୍ବଲି, ସେହି ସମୟର ହାଇ ସ୍କୁଲ୍ ଛାତ୍ରୀ ସ୍କୁଲ ଉତ୍ସବରେ ଯକ୍ଷଗାନରେ ଅଭିନୟ କରିବା ପାଇଁ ଚାହିଁଲା। ଯକ୍ଷଗାନ କେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ ଯେ ମୁକାମ୍ବିକା ଏବଂ ସାହାନା ଅନୁମତି ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଡକ୍ଟର କେ ଶିବରାମ କରନ୍ଥଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତୁ।

ମୁକାମ୍ବିକା ମନେ ପକାନ୍ତି ‘‘ମୋ ଝିଅ ଓ ମୁଁ ଡକ୍ଟର କରନ୍ଥଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲୁ। ମୋ ଭିତରେ ଅସ୍ଥିରତା ଭରି ରହିଥିଲା ଏବଂ ଅତୀତର କଟକଣା ପାଇଁ ମୁଁ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଥିଲି ଓ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିଲି ଯକ୍ଷଗାନ ପାଇଁ ମୋର ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ମୋ ଝିଅର ଏହା ଶିଖିବାର ଇଚ୍ଛା ଯେମିତି ବିସ୍ଫୋରଣ ଘଟାଇ ଥିଲା।’’

ଡକ୍ଟର କରନ୍ଥ ଜବାବ ଦେବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନେଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘‘ଯକ୍ଷଗାନ କେନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଆଗ୍ରହୀଙ୍କୁ ଯକ୍ଷଗାନ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ କାହାକୁ ଯକ୍ଷଗାନ ଶିକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆପତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି କଳା ଶିକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱାଗତ କରାଯିବା ଉଚିତ୍।’’

ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି ମୁକାମ୍ବିକାର ଅଗ୍ରଣୀ ପ୍ରୟାସର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା। ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ମହିଳା ଯକ୍ଷଗାନକୁ ଆପଣାଉଛନ୍ତି। ‘‘ଏହି ଅତିରଞ୍ଜିତ, ପ୍ରଶସ୍ତ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ଗତିବିଧି, ଏକ ‘ନାରୀ’ ଶରୀର ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଉନଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ମୁକ୍ତ ହେବା ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା’ ଶ୍ରୁତି ବୁଝାଇ କହନ୍ତି। ‘‘ଏବଂ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ତ୍ରୀବେଶ (ମହିଳା ଚରିତ୍ର) ପରିବର୍ତ୍ତେ ପୁରୁଷ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କଲେ।’’

ଯକ୍ଷଗାନ ଗୃହିଣୀମାନଙ୍କର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନୃତ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ସାପ୍ତାହିକ ଭାବରେ ଏହି କଳାକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୃଜନଶୀଳତା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ‘‘ସେମାନେ ଏବେ ହେଉଛନ୍ତି ପୁରୁଣା ଶୈଳୀରେ ନୂତନ କାହାଣୀ କହିବାବାଲା’’ ଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି।

ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନର (ଏମଏମଏଫ)ର ଏକ ଫେଲୋସିପ୍, ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସହାୟତା କରିଛନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍