ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗಕ್ಕೆ ಲಗ್ಗೆಯಿಟ್ಟ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರು

ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಡೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿ ಅವರ ಅಜ್ಜ ನೋಡಿದರು. ಆಗ “ಅವರಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂದು ನಂಗೆ ಬೈದರು,” ಎಂದು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಈ ಜಾನಪದೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ಕುಣಿಯುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯುವತಿಯಾಗಿದ್ದ ಇವರನ್ನು ಇವರ ಅಜ್ಜ ಪದೇ ಪದೇ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.

ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವಾರಂಬಳ್ಳಿಯವರಿಗೆ ಈಗ 75 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಊರಾದ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾರ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆಟಗಳು ಇವರನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದವು. ಸಂಜೆ ಶುರುವಾದರೆ ಮಾರನೇ ದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ಆಟಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಮನೆಯ ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯ ಹೆಂಗಸರ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಾ ದೂರ ನಡೆದುಕೊಂಡೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳನ್ನು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಾರನೇ ದಿನ ತಮ್ಮ ಗೆಳಯರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಗುಂಪು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೊದಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೈರಾಸು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಿಂದಿನ ದಿನ ನೋಡಿದ ಪ್ರಸಂಗದ ಕುಣಿತಗಳನ್ನು ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.

“ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಜ್ಜ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನೆಯ ಮುಂದಿನ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು,” ಎಂದು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ದೇವತೆಗಳ ಹಾಡು’ ಎಂದು. ಇದನ್ನು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕ, ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂಗೀತ, ಕುಣಿತ, ಸಂಭಾಷಣೆ, ಮತ್ತು ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಕ್ರಮ- ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟು ಸೇರಿದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದಂತಹ ಪುರಾಣಗಳ ಕತೆಗಳನ್ನು ಆಡಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ.

ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯ ಇರುವ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ʼಗಂಡು ಕಲೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ ಗಂಡಸರು ಮಾತ್ರ ಕುಣಿಯುವ ಕುಣಿತ ಎಂದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎತ್ತರ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯಬೇಕು, ಗಿರಕಿ ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಚಾತುರ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೈಹಿಕ ಸದೃಢತೆಯೂ ಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗಂಡಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀವೇಷಗಳನ್ನೂ ಪುರುಷರೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ಕಥೆ ಮೊದಲೇ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತೀ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲೂ ಅವರು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೊಸದಾದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತೀ ಬಾರಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವನನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ತಮಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಹಿರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಮಾಜೀ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಎಂ.ಎಲ್‌ ಸಾಮಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವಾರಂಬಳ್ಳಿಯವರು ತಾವು ತಮ್ಮ ಅಜ್ಜ ಮಾರ್ವಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾರ್‌ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದ ಇವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡುವುದು ಇಷ್ಟ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಸಂಬಳವೂ ಕಡಿಮೆ, ಕೇವಲ ಮನೋರಂಜನೆ ನೀಡುವವರು ಎಂಬಂತೆ ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ಇದ್ಯಾವುದನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತರ ಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. “ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿತು ಪಾತ್ರ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಳದಿಂದಲೇ ಇದ್ದಂತ ಉತ್ಸಾಹವಾಗಿತ್ತು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನಾಲ್ಕೈದು ಮಹಿಳಾ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಕಲಿಯಲು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರವರ ಮನೆಯವರಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯುವ ಇಚ್ಚೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರು “ಕಲೆಯ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಅವರು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದರು.

ಇವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದ ಶ್ರೀಧರ್ ಐತಾಳ್ ಎಂಬವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಹಿಳೆಯರ ತಂಡಕ್ಕೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಸಲು ಒಪ್ಪಿದ್ದು ಆ ತಂಡಕ್ಕೆ ಅದೃಷ್ಟ ಖುಲಾಯಿಸಿದಂತಾಗಿತ್ತು. ಈ ತಂಡ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿಯಲಿ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಹಿಂದೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲೂ ಸಮಯ ಇರಲಿಲ್ಲ, 1976 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ವಾರಂಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಇವರ ಮಹಿಳಾ ತಂಡ ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮನರಂಜನಾ ದಿನದಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ತುಳುನಾಡಿನ ಮಹಿಳೆಯರು ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುರಿದು ರಂಗವನ್ನು ಏರಿದ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಿನ ಅದಾಗಿತ್ತು. "ಜನರು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾರೆ? ನಮ್ಮನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ? ಎಂಬೆಲ್ಲಾ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಮ್ಮ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವು," ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. "ಆದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ನೋಡುಗರಿಂದ ನಮಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಾಯಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಸಹಜವಾಗಿಯೇ, ಈ ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ ಕೆಲವರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನಮಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂತೋಷವಾಯ್ತು. ಜನ ಬಂದರು, ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಖುಷಿಪಟ್ಟರು," ಎಂದು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಬ್ರುವಾಹನ ಕಾಳಗ ಎಂಬ ಆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮೂಕಾಂಬಿಕೆ ಅವರದ್ದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. "ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಹಿಂಜರಿಕೆಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಂಗಸರು ಗಂಡಸರ ವೇಷಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಎಂಬ ಅನುಮಾನ ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುತೂಹಲ ಇತ್ತು. ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಏನೇ ಅನುಮಾನಗಳಿದ್ದರೂ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿತು ಕುಣಿಯುವ ಬಯಕೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ತುಂಬಾ ಬಲವಾಗಿತ್ತು," ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಂತರ, ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಮಾರನೇ ವರ್ಷ, 1977 ರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜೀತ್‌ ಕಾಳಗ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಆಡಿತೋರಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ಹನುಮಂತನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು.

“ಯಕ್ಷಗಾನ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ನಾನೇನಾ ಎಂದು ಜನ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ, ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಕಲೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕಾಸರಗೋಡು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ.

ಈ ಕಲೆಯು ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಇದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ಕಲಿತಿರಬಹುದು, ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿರಲೂ ಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಬಯಲಾಟ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ.

ಈಗಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳು ಮೈದಾನಗಳಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮೇಳಗಳು ಒಂದು ಊರಿನಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಊರಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವೇದಿಕೆ ಮತ್ತು ವೇಷ ಹಾಕಲು ಚೌಕಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದೂ ಕೂಡ ಅವರ ಗಂಡಂದಿರುವ ಆ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರಾಗಿರುವ, ಅಥವಾ ಹಿಮ್ಮೇಳದವರಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವೇತನ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಸುಮಾರು ವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಬುಕ್‌ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ತರಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂರಚನೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

"ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲಾವಿದರಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡದ ಕಾರಣ, ಅವರದ್ದು ಹವ್ಯಾಸ ಪ್ರದರ್ಶನ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ," ಎಂದು ಮಣಿಪಾಲ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಶ್ರುತಿ ಬಂಗೇರ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಿಳೆಯರು ಸ್ಥಿತಿವಂತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಂದ ಬಂದವರು, ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದರು. ಅದು ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಈಗಲೂ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಂದಿಗೂ ಮಹಿಳೆಯರೇ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿರುವ ಯಾವುದೇ ಮೇಳಗಳಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದೆಯೂ ಆಗಿರುವ ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುವಂತೆ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರ ತಂಡವು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಹಾದಿಯೊಂದನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ತೆರೆಯಿತು. ಇದು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿಗಿಯಾದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ದಿಟ್ಟ ನಿರ್ಗಮನಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಎಲ್ಲಾ ಮಹಿಳಾ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ದೈಹಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯವೂ ಇದೆ. ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀವೇಷಗಳನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಪುರುಷರೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆಗಾಗ ಈ ಪಾತ್ರಗಳು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಆ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದವು.

ಯಕ್ಷಗಾನವು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಔಪಚಾರಿಕ ವೇದಿಕೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು, ಇದರಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುವುದು ಸುಲಭವಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಮಹಿಳೆಯರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿತು, ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವಂತಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇವರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಅವಕಾಶಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ, ಸಭಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೇಳಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾದವು.

ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ: ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತ್ರೀವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ನಡೆದಿವೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಗಳಿವೆ: ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಡಗತಿಟ್ಟು. ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ತುಳುನಾಡು - ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಡಗತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಉತ್ತರ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು ಮತ್ತು ಉಡುಪಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದ ಒಳಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿತು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಬಡಗತಿಟ್ಟು ಕಲಿಯುವ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಬಡಗತಿಟ್ಟು ಶೈಲಿಯನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದರು.

1972 ರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತಿ ಡಾ. ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಮತ್ತು ಅವರ ತಂಡ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಕರು ತಮ್ಮ ನಿಯಮಿತ ತರಗತಿಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಇವರಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಎರಡು ಮೂರು ತಿಂಗಳು ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದ ಕೇಂದ್ರದ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ನೋಡಲು ಬಂದಾಗ ಅವರ ಮುಂದೆ ತಾಮ್ರಧ್ವಜ ಕಾಳಗವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇವರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.

ಆದರೆ "ಹೆಂಗಸರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡಬಾರದು," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಮೂಕಾಂಬಿಕೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಾದ ಕೂಡಲೇ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಫಲಕವೊಂದನ್ನು ಹಾಕಿಸಿದರು.

“ಆ ಘಟನೆ ನಡೆದಾಗ ನಾನು ತುಂಬಾ ಅತ್ತಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಪರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಆದರೆ 10 ಮಹಿಳೆಯರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯಲು ಗುಂಪು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹಿರಿಯಡ್ಕ ಗೋಪಾಲ್ ರೈಯವರಲ್ಲಿ ಹೋದರು. ಆ ಗುಂಪು ತನಗೆ "ಸಿಂಡಿಕೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಿಕ್ರಿಯೇಶನ್ ಕ್ಲಬ್ ಮಹಿಳಾ ದಶಾವತಾರ ಮೇಳ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿತು.

ತರಬೇತಿಯ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ತಮಗೆ ತಲೆತಿರುಗಿದ್ದನ್ನು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ದಿನ ಅವರು ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದು, ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಾದ ಅವರು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಗರ್ಭಿಣಿ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, 1981 ರಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ವಿರಾಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು.

ಇವರು ಮತ್ತೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಮಹಿಳಾ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಗತಿಗಳಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ನಾವು ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲಿಲ್ಲ, ಊರಿಂದ ಊರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಆಡಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ನಮಗೆ ಸಭಾಂಗಣಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಿಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಹ್ವಾನಗಳು ಸಿಕ್ಕವು," ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ. ಇವರ ತಂಡವನ್ನು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕೆನರಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಬೆಂಗಳೂರು, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು.

"ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕುಣಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕರು," ಎಂದು ಎಂ.ಎಲ್. ಸಾಮಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಭಾವನೆ ಕೇಳದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ನೇತೃತ್ವದ ತಂಡಗಳು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ, ಈ ತಂಡಗಳು ಪುರುಷ ಕಲಾವಿದರಂತೆ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿ, ನಿರಂತರ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ವೃತ್ತಿಪರ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಂಡಗಳಾಗಿ ಯಾವತ್ತೂ ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದ ಸಾಮಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

"ಇಂದಿಗೂ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಮೇಕಪ್ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ತಯಾರಿಕೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಆಟಗಳು ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಇದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧರಾಗಿರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ," ಎಂದು ಸಾಮಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಲಾವಿದೆಯರನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವರು ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಕೆಲವು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇವರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. “ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರು ತುಂಬುತ್ತಾರೋ ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ ನಮಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡಿದ ನಂತರ ನಮಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ನೀವು ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೀರಿ,” ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದ್ದ ಅನಾಮಧೇಯ ಪತ್ರವೊಂದು ತಮಗೆ ಬಂದಿದ್ದನ್ನು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಟೀಕಿಸಿ ಬರೆದ ಪತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಪತ್ರಗಳು ಬಂದಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮುಂದಿನ ಒಂದು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಲೇ ಬಂದ ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಹಿಳಾ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರ ತಂಡವು ತೊಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.

ಆಗ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯಾಗಿದ್ದ ಇವರ ಮಗಳು ಸಹನಾ ವಾರಂಬಳ್ಳಿಯವರು ಶಾಲಾ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದಾಗ ಇವರ ಜೀವನದ ಚಕ್ರವೊಂದು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಂತೆ ಅನ್ನಿಸಿತು. ಯಾವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮಗಳನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ಕೇಂದ್ರದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಹನಾ ಮತ್ತು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರನ್ನು ಕೇಂದ್ರದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಡಾ. ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡಿ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು.

“ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮಗಳು ಡಾ. ಕಾರಂತರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆವು. ಹಿಂದೆ ಹಾಕಿದ್ದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಂಗೆ ಅಸಮಧಾನವೂ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪವೂ ಇತ್ತು. ನಾನು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲಿಯುವ ಬಯಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಿಡಿದೆದ್ದೆ" ಎಂದು ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಗ ಕಾರಂತರು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಮೌನವಾಗಿ, "ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವುದೇ ಆಸಕ್ತರು ಕಲಿಯಲಿ ಎಂದು. ಲಿಂಗವನ್ನು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಇರಬಾರದು. ಯಾರೇ ಬರಲಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಸ್ವಾಗತ," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಮೂಕಾಂಬಿಕಾ ಅವರ ಆರಂಭದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿವೆ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗೀಗ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಡೆಗೆ ಒಲವು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. "ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ, ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಚಲನೆಗಳು 'ಸ್ತ್ರೀ' ದೇಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾದಕ್ಕೆ ವಿಮೋಚನೆ ನೀಡುವಂತಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ತ್ರೀವೇಷಗಳಿಗಿಂತ ಪುರುಷ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯೂ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಇದೆ,” ಶ್ರುತಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಯಕ್ಷಗಾನವು ಗೃಹಿಣಿಯರ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. "ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಹೊಸ ಕಥೆಗಾರರು," ಎಂದು ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಮೃಣಾಲಿನಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ (ಎಂಎಂಎಫ್) ನ ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ: ಚರಣ್‌ ಐವರ್ನಾಡು