મૂકામ્બિકાના દાદાએ તેમને યક્ષગાનાના સ્ટેપ્સનું અનુકરણ કરતા જોઈ લીધા ત્યારે "તેઓ ખૂબ જ નારાજ થયા હતા અને મને ઠપકો આપ્યો હતો." તેમણે એ કિશોરીને ચેતવણી આપતાં કહ્યું હતું કે દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને કેરળના કાસરગોડના આ લોક-નૃત્ય રંગમંચમાં મહિલાઓ ભજવણી કરી શકતી નથી.
હાલ 75 વર્ષના મૂકામ્બિકા વારમ્બળી એક કિશોરી તરીકે ઉડુપિ જિલ્લાના તેમના ગામ માર્વીમાં યક્ષગાનાની ભજવણી તરફ આકર્ષાયા હતા. અહીં આ નૃત્ય નાટકો ઘણીવાર સાંજથી સવાર સુધી ચાલતા હતા, અને એ જોવા માટે મહિલાઓ, પરિવાર અને પડોશીઓના મોટા જૂથો સાથે લાંબા અંતર સુધી ચાલતા ગયા હોવાનું તેમને યાદ છે. બીજે દિવસે તેઓ તેમના ઘરના આંગણામાં મિત્રોને ભેગા કરતા અને પ્રસંગા (નાટક) માટે વેશભૂષા તરીકે ચાદર અથવા ટુવાલનો ઉપયોગ કરીને તે નૃત્યના સ્ટેપ્સનું અનુકરણ કરતા.
તેઓ કહે છે, "અમે આગળના આંગણામાં ભજવણી કરતા પણ જ્યારે મારા દાદા આસપાસ ન હોય ત્યારે જ. તેઓ માનતા હતા કે યક્ષગાના છોકરીઓ માટે નથી."
યક્ષગાનાનો શાબ્દિક અર્થ છે 'દેવતાઓના ગીતો' અને દરિયાકાંઠાના કર્ણાટક અને કેરળના કાસરગોડ જિલ્લામાં સદીઓથી તેની ભજવણી કરવામાં આવે છે. સંગીત, નૃત્ય, સંવાદ અને કથાકથનનો ઉપયોગ કરતી આ ભજવણી પૌરાણિક કથાઓ અને રામાયણ અને મહાભારત જેવા મહાકાવ્યોની વાર્તાઓ પર આધારિત હોય છે. યક્ષગાના મેળાઓને ઘણીવાર આ પ્રદેશના અગ્રણી મંદિરો દ્વારા ઉત્તેજન આપવામાં આવતું હતું.
શારીરિક રીતે જોશીલું આ કલા સ્વરૂપ સ્થાનિક રીતે ગંડુ કલે તરીકે ઓળખાય છે જેનું શાબ્દિક ભાષાંતર 'પુરુષ કલા સ્વરૂપ' થાય છે. આ નૃત્યમાં ઊંચા કૂદકા મારીને વળાંકો લેવાના હોય છે જે ચપળતા અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માગી લે છે, જેને સામાન્ય રીતે પુરુષોનું ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. જ્યારે સ્ત્રી પાત્રો ભજવવાના આવતા ત્યારે (તે પાત્રો પણ) પુરુષો જ ભજવતા.
પીઢ યક્ષગાના કલાકાર અને યક્ષગાના એકેડેમીના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ એમ. એલ. સામગા કહે છે, "પ્રેક્ષકો આ નાટકો અને વાર્તાઓ તો પહેલેથી જ જાણતા જ હોય છે. પરંતુ દરેક ભજવણી સાથે તેઓ તેને એક નવી દ્રષ્ટિએ જુએ છે, અને દરેક વખતે એ અનુભવને ફરીથી જીવે છે. તેમને આ ભજવણી પ્રત્યે કંઈક આકર્ષતું હોય તો છે એક અભિનેતા દ્વારા એક પાત્રનું અલગ રીતે કરવામાં આવતું અર્થઘટન."
