যক্ষগণত মহিলাৰ বাবে ঠাই উলিওৱা আগৰণুৱা মুকাম্বিকা

মুকাম্বিকাৰ ককাকে যেতিয়া তেওঁক ধেমালিতে যক্ষগণৰ ভাও লৈ থকা দেখিছিল, “তেওঁ বৰ হতাশ হৈছিল আৰু মোক গালি পাৰিছিল।” তেওঁ সেই কিশোৰী ছোৱালীজনীক কৈছিল যে কৰ্ণাটকৰ উপকূল অঞ্চল আৰু কেৰালাৰ কাছৰগোড়ৰ এই পৰম্পৰাগত লোকনৃত্য নাটত কিশোৰী আৰু মহিলাই ভাগ লোৱাটো নিষেধ।

কিন্তু উড়ুপি জিলাৰ মাৰৱি নামে গাঁওখনত সেই কিশোৰ ছোৱালীজনীৰ মনত যক্ষগণ পৰিৱেশনৰ ভাও সোমাই পৰিছিল। এই নৃত্যাভিনয় সাধাৰণতে পুৱাৰ পৰা সন্ধিয়ালৈ চলিছিল আৰু গাঁৱৰ পৰা দলে দলে পুৰুষ-মহিলা নাট চাবলৈ গৈছিল, তেঁৱো লগতে গৈছিল। পিছদিনা তেওঁ গাঁৱৰ লগৰবোৰক আনি বিচনা চাদৰ আদি গাত মেৰিয়াই কষ্টিউম বনাই প্ৰসংগ (নাটক)ৰ ভাও দি দেখুৱাইছিল।

“আমি আগচোতালতে নাচিছিলো আৰু অভিনয় কৰিছিলো, কিন্তু ককা নথকা সময়তহে। ককাই মানে যক্ষগণ ছোৱালীৰ বাবে নহয় বুলি ভাবিছিল,” তেওঁ কয়।

যক্ষগণৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে দৈৱগীত। কৰ্ণাটকৰ উপকূল অঞ্চল আৰু কেৰালাৰ কাছৰগোড়ত এয়া বহুশতিকা জুৰি পৰিৱেশন কৰি অহা হৈছে। সংগীত, নৃত্য, সংলাপ আৰু কথনৰ যোগেদি ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত আদিৰ কাহিনী তুলি ধৰা হয়। যক্ষগণৰ মেলা প্ৰায়ে অঞ্চলটোৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰে নিজে পৃষ্ঠপোষকতা কৰে।

যক্ষগণত ভাগ ল’বলৈ গাত বৰ বল-জোৰ লাগে। এই শিল্পক স্থানীয় ভাষাত গন্দু কালে বুলি কোৱা হয় যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ পুৰুষৰ শিল্প। এই নৃত্যশিল্পত ওখ জাপ মাৰিব লাগে আৰু খৰকৈ ঘূৰিব লাগে, যাৰ বাবে খৰকৈ নাচিবলৈ লাগে শাৰীৰিক সক্ষমতা। সেয়ে এয়া পুৰুষৰ কলা বুলিয়েই ধৰা হয়। নাৰীৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰিবলৈ হ’লেও পুৰুষেই কৰে।

“দৰ্শকে কাহিনী আৰু নাটখন আগতেই জানে,” প্ৰবীণ যক্ষগণ পৰিৱেশক আৰু যক্ষগণ একাডেমিৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ এম.এল. চামগাই কয়। “কিন্তু প্ৰতিবাৰে তেওঁলোকে একেই কাহিনী নতুন পোহৰত চাব বিচাৰে আৰু প্ৰতিবাৰেই নতুন অভিজ্ঞতা লয়। এটা চৰিত্ৰকে ভিন্নভাৱে অভিনেতা এজনে কেনেকৈ ৰূপায়ণ কৰে, তাকেই তেওঁলোকে চাবলৈ উৎসুক হৈ আহে।”

মুকাম্বিকা ৱাৰম্বল্লিয়ে কয় যে তেওঁ নিজৰ ককা মাৰৱি ৰামকৃষ্ণ হেব্বাৰক নচা আৰু অভিনয় কৰা চাই চাই ডাঙৰ হৈছে। তেওঁ এগৰাকী সন্মানৰ শিল্পী আছিল, কিন্তু মুকাম্বিকাই তাত যোগ দিয়াটো বিচৰা নাছিল। তেতিয়াৰ দিনত যক্ষগণ শিল্পীয়ে ইমান অৰিহণা পোৱা নাছিল আৰু মনোৰঞ্জনকাৰী হিচাপেহে চোৱা হৈছিল। সমাজত বিশেষ সন্মান নাছিল, তেওঁ কয়।

কিন্তু বিছ বছৰ বয়সীয়া মুকাম্বিকক কোনেও টলাব নোৱাৰিলে। “মই শিকিব বিচাৰিছিলো আৰু যক্ষগণত পৰিৱেশন কৰিব বিচাৰিছিলো।” তাৰপিছত বেংকত নিয়োজিত হৈ থকা সময়তে তেওঁ চাৰি-পাঁচগৰাকী মহিলা সহকৰ্মীক লগত ল’লে যিসকল তেওঁৰ দৰেই এই শিল্পৰ প্ৰতি আগ্ৰহী আছিল। তেওঁলোক আটায়ে পৰিয়ালৰ পৰা অনুমতি ল’বলগীয়া হৈছিল। স্কুল শিক্ষক স্বামীক সোধা তেওঁৰ মনত আছে। তেওঁ মুকাম্বিকাৰ সিদ্ধান্তত হয়ভৰ দিছিল, “কোনো শিল্পই চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰত একো বাধা নাই।”

তেওঁলোকে যিটো দল বনালে সেইটো বৰ ভাগ্যৱান আছিল যে একেটা বেংকতে শ্ৰীধৰ আইতল আছিল যি আছিল এগৰাকী প্ৰশিক্ষিত যক্ষগণ শিল্পী। তেওঁলোকক শিকোৱাৰ দায়িত্ব শ্ৰীধৰ আইতলে ল’লে। গোটটোৱে অফিছৰ কাম শেষ হোৱাৰ পিছত আখৰা কৰিছিল আৰু এই শিল্পবিধত প্ৰয়োজন হোৱা জটিলতাবোৰ বুজিবলৈ ধৰিছিল। পিছলৈ আৰু ঘূৰি চোৱাৰ প্ৰয়োজন আহি নপৰিল। ১৯৭৬ত মুকাম্বিকা ৱাৰম্বল্লি আৰু তেওঁৰ সহকৰ্মীসকলে লগ লাগি তেওঁলোকৰ বেংকৰে ৰিক্ৰিয়েচন ডে’ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰদৰ্শন কৰি ইতিহাস ৰচিলে।

তুলু নাডুত মহিলাই নাট পৰিৱেশন কৰাৰ সেয়া প্ৰথম উদাহৰণৰ মাজত ধৰা হয়। তেওঁলোকেই পুৰুষে অধিকাৰ কৰি ৰখা এই শিল্পকলাক মোকলাই আনি এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিলে। “আমাৰ মনত বহুতো প্ৰশ্নই দোলা দিছিল। আমাক মানুহে কি বুলি ভাবিব? আমাক মানি ল’বনে?” তেওঁ কথাবোৰ মনত পেলায়। “কিন্তু আমি দৰ্শকৰ পৰা বৰ ভাল সঁহাৰি পালো। নিশ্চয়কৈ তাৰ মাজতো এনে কিছুমান আছিল যিয়ে এই পৰীক্ষণমূলক কামটো ভাল পোৱা নাছিল। কিন্তু আমি সুখী হৈছিলো। মানুহ আহিছিল, চাইছিল আৰু আনন্দ লভিছিল।”

গোটটোৱে বব্ৰুবাহন কালগা নামে নাটখন পৰিৱেশন কৰিছিল আৰু মূল চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল মুকাম্বিকা। “মানুহৰ মনত সন্দেহ আছিল ঠিকেই, কিন্তু মহিলাই কেনেকৈনো পুৰুষৰ পোচাক পিন্ধি পুৰুষ-মহিলা দুয়োবিধ চৰিত্ৰ যক্ষগণত ৰূপায়ণ কৰিব, সেয়া চাবলৈ উৎসুক আছিল। কিন্তু আমাক লৈ মানুহে কৰা জল্পনা-কল্পনা বাদ দি আমাৰ শিকাৰ আগ্ৰহ আৰু পৰিৱেশনৰ ইচ্ছাই আগবাঢ়ি যাবলৈ সাহস দিছিল।”

প্ৰথমবাৰ যক্ষগণ পৰিৱেশনৰ পিছত তেওঁলোকৰ ৰংগদলটোক আকৌ এবাৰ মাংগালুৰুত পৰিৱেশনৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয়। পৰৱৰ্তী বছৰটো (১৯৯৭)ত তেওঁলোকে মঞ্চত ইন্দ্ৰজীত কালগা নাট পৰিৱেশন কৰিছিল আৰু মুকাম্বিকাই হনুমন্তৰ ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হৈছিল।

মূকাম্বিকাই কয়, “মানুহে মোক সুধিছিল যে যক্ষগণৰ ক্ষেত্ৰখনত প্ৰৱেশ কৰা প্ৰথম মহিলা ময়ে আছিলো নেকি? কিন্তু সেই দাবী কৰাটো কঠিন। কিয়নো এই শিল্প কেৰালাৰ দক্ষিণ কানাড়া, উড়ুপি, উত্তৰ কানাড়াকে ধৰি কাছৰগোড় পৰ্য্যন্ত বিয়পি আছে।”

এই শিল্পবিধৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি লক্ষণীয়। মহিলাই এই শিল্প আগতে পৰিৱেশন কৰাৰ কোনো লিখিত তথ্য নাথাকিলেও আগৰে পৰা মহিলাই এই শিল্প পৰিৱেশন কৰি আহিব পাৰে। কিন্তু যক্ষগণ ঐতিহাসিকভাৱে মুকলিতে পৰিৱেশন কৰি অহা হৈছে যাক বায়ালতা বুলি কয়, সেই ফালৰ পৰা মহিলাই নিয়মীয়া শিল্পী হিচাপে এই মেলাত ভাগ যে লৈছিল, তাৰ সম্ভাৱনীয়তা কম।

আজিও যক্ষগণ মেলাৰ মুকলি পথাৰতে অস্থায়ী মঞ্চত হৈ আহিছে য’ত গোটেই ৰাতি নাট চলে। ৰংগদলে ইখনৰ পৰা সিখন গাঁৱলৈ যায় আৰু অস্থায়ী মঞ্চ পাতে আৰু শিবিৰ পাতি থাকে।

খুব কম সংখ্যক মহিলাই মেলাত যক্ষগণত ভাগ লৈছিল। কিন্তু তাতো এক কথা আছে। তেওঁলোকৰ স্বামী ইতিমধ্যে দলটোৰ সংগীতজ্ঞ বা পৰিবেশক হিচাপে থাকিলেহে তেওঁলোকে ভাগ ল’ব পাৰিছিল। এনে অনুষ্ঠানত তেওঁলোকক মাননি দিয়া হয়। কিন্তু মেলা গোটেই বছৰটোৰ কাৰণে বুকিং হৈ থাকিলেও আৰু সামাজিক তথা আৰ্থিক স্তৰৰ সকলো দৰ্শকক আকৰ্ষণ কৰিলেও মহিলাসকলে কেৱল যক্ষগণৰ জৰিয়তে চলি থাকিবপৰাকৈ এতিয়ালৈ একো ব্যৱস্থা উদ্ভৱ হোৱা নাই।

“মহিলা পৰিৱেশক পাৰম্পৰিক শিল্পী হিচাপে গণ্য কৰা নহয়। তেওঁলোকে মেলাত পৰিৱেশন নকৰে হেতুকে তেওঁলোকে চখতে কাম কৰা বুলি ধৰি লোৱা হয়,” মণিপাল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকনলজিৰ এগৰাকী গৱেষক ছাত্ৰী শ্ৰুতি বাংগেৰাই কয়। তেওঁ কয় যে আগতে যিসকল মহিলাই যক্ষগণত যোগ দিছিল, তেওঁলোক স্বাচ্ছন্দ্য থকা পৰিয়ালৰ পৰা অহা, তেওঁলোকৰ প্ৰায়ভাগেই বেংকত চাকৰি কৰিছিল। “তেওঁলোকে পৰিৱেশনৰ বাবদ একো পইচা লোৱা নাছিল আৰু ব্যক্তিগত মাননিৰ ক্ষেত্ৰত সদায়ে না কৰিছিল। সেই ব্যৱস্থাই এতিয়াও চলি আছে। আজিও মহিলাই চলোৱা ৰংগদল নাই,” যক্ষগণ শিল্পী শ্ৰুতিয়ে কয়।

কিন্তু বিশেষজ্ঞসকলে কয় যে মুকাম্বিকাৰ দলটোৱে আনুষ্ঠানিকভাৱে বহুদিনৰ পৰা বন্ধ হৈ থকা পৰম্পৰাৰ বান্ধ এটা ভাঙি বাট মুকলি কৰিছিল। ই পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ লগতে এসময়ত কটকটীয়াকৈ নিয়ম বান্ধি থোৱা শিল্পবিধক ব্যতিক্ৰমৰ বাট এটা দেখুৱালে। সকলো মহিলা দলতে অভিনেতাসকলে পুৰুষৰ প্ৰয়োজন হোৱা ৰাক্ষসৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে, যিয়ে তেওঁলোকক নিজৰ কণ্ঠ সলনি কৰিবলৈ আৰু কঠোৰ শাৰীৰিক শক্তিৰ প্ৰয়োজন হোৱা পৰিৱেশন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। বাহিৰত স্ত্ৰী বেশা মানে মহিলাৰ ভূমিকাত বহু শতিকাজুৰি কেৱল পুৰুষেই কৰি আহিছিল আৰু তেনে চৰিত্ৰ প্ৰায়ে অতিৰঞ্জিত কৰি পৰিৱেশন কৰা হৈছিল। কেতিয়াবা এই অতিৰঞ্জিত কৰা কাৰবাৰ ইমানেই বেছি হৈছিল যে চৰিত্ৰটো ব্যংগত পৰিণত হৈছিল। মেলাত যেতিয়াৰ পৰা মহিলাই সেই চৰিত্ৰবোৰ ৰূপায়ণ কৰিবলৈ ল’লে, তেতিয়া এই চৰিত্ৰসমূহে ন ৰূপেৰে দৰ্শকৰ মাজত ঠাই পালে।

যক্ষগণ সময় বাগৰাৰ লগে লগে মেলাৰ পৰা আহি মঞ্চত এক আনুষ্ঠানিক ৰূপ পালে আৰু মহিলাসকলৰ বাবে সেয়া পৰিৱেশৰ কৰাটো সহজ হৈ পৰিল। সেয়ে বিভিন্ন সামাজিক পৰিৱেশৰ পৰা অহা মহিলাই যক্ষগণ শিকিবলৈ ল’লে যদিও তেওঁলোকে সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানতহে পৰিৱেশনৰ সুযোগ পায়, মেলাত প্ৰদৰ্শনৰ সুযোগ খুব কমেই পায়।

শেহতীয়াকৈ মহিলা যক্ষগণ আৰু আগবাঢ়ি গৈছে — এতিয়া এনে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা দেখা যায় য’ত পুৰুষে মহিলাৰ আটাইবোৰ চৰিত্ৰ ৰূপায়ণ কৰে আৰু মহিলাই পুৰুষৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। অৰ্থাৎ, দুয়ো লিংগই এতিয়া পৰস্পৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি পৰম্পৰাগত নিয়ম নতুনকৈ গঢ়িছে।

যক্ষগণত দুটা ঘাই শৈলী আছে তেনকুটিট্টু আৰু বড়গটিট্টু। তেনকুটিট্টু ঘাইকৈ আৰব সাগৰৰ তীৰৱৰ্তী অঞ্চল অৰ্থাৎ দক্ষিণ কানাড়াত থকা দক্ষিণ তুলু নাডুত আৰু কাছাৰগোড়ত প্ৰদৰ্শিত হয়। বড়গটিট্টু উত্তৰাঞ্চলত অধিক প্ৰচলিত আৰু উড়ুপি আৰু উত্তৰা কানাড়াৰ ভিতৰুৱা অঞ্চলত বেছিকৈ চলে।

মুকাম্বিকাই প্ৰথমতে তেনকুটিট্টু শিকিছিল আৰু পৰিৱেশনো কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ বড়গটিট্টু শিকাত অতি আগ্ৰহী আছিল আৰু সেই কাৰণতে তেওঁ সহকৰ্মীৰ লগত লগ লাগি যক্ষগণ কেন্দ্ৰত বড়গটিট্টু শৈলী শিকিবলৈ লৈছিল।

যক্ষগণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল জ্ঞানপীঠ বঁটা প্ৰাপ্ত ড° কে. শিৱৰাম কাৰান্তই ১৯৭২ চনত, উড়ুপিত। মুকাম্বিকা আৰু তেওঁৰ দলটোৱে কেন্দ্ৰৰ সৈতে যোগাযোগ কৰাৰ পিছত শিক্ষকসকলে তেওঁলোকক নিয়মিত ক্লাছৰ বাহিৰত সময় পালে শিকোৱাৰ বাবে সন্মতি দিলে। দুই-তিনিমাহৰ প্ৰশিক্ষণৰ পিছত তেওঁলোক তাম্ৰধ্বজ কালগা প্ৰদৰ্শনৰ বাবে সাজু হৈছিল। এই সময়তে কেন্দ্ৰখনৰ এগৰাকী সহ-প্ৰতিষ্ঠাতা তথা উপকূলীয় কৰ্ণাটকৰ সাংস্কৃতিক সমাজৰ এজন প্ৰভাৱশালী ব্যক্তিয়ে আগতীয়াকৈ কাকো নজনোৱাকৈ হঠাতে তেওঁলোকে নাট পৰিৱেশন কৰা স্থানত উপস্থিত হয়।

তেওঁ কোৱা কথাখিনি মুকম্বিকাই মনত পেলায়, “মহিলাই যক্ষগণ পৰিৱেশন কৰা অনুচিত।” তাৰ ঠিক পিছতেই তেওঁ যক্ষগণ কেন্দ্ৰত এখন ফলক লগায় যে মহিলা শিক্ষাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া নহ’ব।

“এই ঘটনাটোৰ পিছত মই খুব কান্দিছিলো,” তেওঁ পাৰিক কয়।

কিন্তু দহজনীয়া মহিলাই গোটটোৱে হতাশ নহৈ হিৰ্য্যৰ্দা গোপাল ৰায়ৰ অধীনত প্ৰশিক্ষণ লয়। গোটটোৰ নাম দিয়া হয় “চিণ্ডিকেট বেংক ৰিক্ৰিয়েচন ক্লাব মহিলা দশাৱতাৰ মেলা”।

প্ৰশিক্ষণ বৰ কঠিন আছিল আৰু মুকাম্বিকাই এবাৰ তেওঁৰ মূৰ আচন্দ্ৰাই কৰা তেওঁৰ মনত আছে। এদিন তেওঁ ঢলি পৰিছিল আৰু হস্পিতালত গৈ পৰীক্ষা কৰাওতে গম পালে যে তেওঁ গৰ্ভধাৰণ কৰা চাৰি মাহ হৈছে। সেয়ে ১৯৮১ত তেওঁ যক্ষগণৰ পৰা এবছৰৰ বাবে বিৰতি লয়।

তেওঁ যেতিয়া আকৌ যক্ষগণলৈ উভতি আহিল, দেখিলে যে মহিলা যক্ষগণৰ প্ৰতি উত্সাহ একেই আছে। সত্তৰৰ দশকৰ পৰিৱৰ্তনখিনি আনুষ্ঠানিক নাছিল, সেয়া আছিল ব্যক্তি পৰ্য্যায়ৰ পৰিৱৰ্তন যিয়ে এক নতুন পৰিৱেশ গঢ় দিছিল। তেওঁ কয়, “আমি ইখনৰ পৰা সিখন গাঁৱলৈ গৈ ৰাতি ৰাতি মেলাত পৰিৱেশন কৰা নাছিলো। আমাক প্ৰেক্ষাগৃহ, সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান আৰু মঞ্চলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।” তেওঁৰ ৰংগদলটোৱে কানাড়াৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণৰ জিলাসমূহত, বাংগালুৰু, গোৱা আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশত পৰিৱেশন কৰিছিল।

“যক্ষগণৰ মঞ্চত মহিলাক লৈ অহাৰ ক্ষেত্ৰত বাটকটীয়া আছিল মুকাম্বিকা,” এম.এল. চামগাই কয়। এইজন প্ৰবীণ শিল্পীয়ে কয় যে মহিলাসকলৰ ৰংগদলে পৰিৱেশনৰ বিনিময়ত মাননি নলয় বাবে তেওঁলোকক গুৰুত্ব সহকাৰে ধৰা নহয় আৰু চখতহে পৰিৱেশন কৰি আহিছে কাৰণে এতিয়াও তেওঁলোক যক্ষগণৰ ৰংগদল হিচাপে পেছাদাৰী হৈ উঠা নাই, যিটো পুৰুষৰ ৰংগদলৰ ক্ষেত্রত দেখা যায়।

“যক্ষগণ এতিয়াও পুৰুষৰ দ্বাৰা অধিকৃত। কেৱল পৰিৱেশনৰ ক্ষেত্রতে নহয়, মেকআপ, কষ্টিউম প্ৰস্তুতি আদি সকলো ক্ষেত্রতে। বিভিন্ন অঞ্চলত ৰাতিটোৰ ভিতৰতে গৈ পৰিৱেশন কৰা আৰু আন এখন ঠাইলৈ পুৱতি নিশা গৈ ওলোৱাটো মহিলাৰ বাবে দীৰ্ঘদিন কৰাটো কঠিন হৈ পৰা বাবে মহিলাৰ দখল এইক্ষেত্রত নাই,” চামগাই কয়।

কেতিয়াবা আকৌ মহিলাৰ অভিনয় দেখি কিছুমানে টিটকাৰি দিও কথা কয়, বিশেষকৈ পুৰুষৰ চৰিত্ৰত অৱতীৰ্ণ হোৱাসকল ঠাট্টা-মস্কৰাৰ সন্মুখীন হয়। কিন্তু সামগ্ৰিকভাৱে তেওঁলোকক মানুহে আদৰিয়ে লয়। মুকাম্বিকাই মনত পেলায় তেওঁলৈ এখন চিঠি আহিছিল য’ত লিখা আছিল, “মহিলাই যক্ষগণত প্ৰয়োজন হোৱা বল-শক্তি দেখুৱাব পাৰিব নে নাই, সেয়া জানিবলৈ আমি উত্সুক আছিলো। কিন্তু আপোনালোকৰ পৰিৱেশন চাই আমি আপ্লুত। আপোনালোকে ন্যায় কৰিব পাৰিছে।” তেওঁ কয় যে এই চিঠিয়ে তেওঁলোকক সকলো সমালোচনাৰ উৰ্দ্ধত চিন্তা কৰিবলৈ উত্সাহ যোগাইছিল।

পৰৱৰ্তী দহটা বছৰৰ বাবে মুকাম্বিকা আৰু তেওঁৰ মহিলা যক্ষগণ শিল্পীয়ে পৰিৱেশন কৰি গ’ল, তেওঁ নব্বৈৰ দশকত এবাৰ সাময়িক অব্যাহতি ল’লে।

জীৱনটো সম্পূৰ্ণ হ’ল যেতিয়া দশম মানত পঢ়ি থকা তেওঁৰ কন্যা চাহানা ৱাৰম্বল্লিয়ে স্কুলৰ ফাংছন এখনত যক্ষগণ পৰিৱেশনৰ বাবে আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিলে। তেওঁক যক্ষগণ কেন্দ্ৰতো প্ৰশিক্ষণৰ বাবে নাকচ কৰা হৈছিল, সেই একেটাই স্থান য’ত তেওঁৰ মাককো এবাৰ নাকচ কৰা হৈছিল। কৰ্মচাৰীয়ে চাহানা আৰু মুকাম্বিকাক কেন্দ্ৰৰ প্ৰতিস্থাপক ড. কে. শিৱৰামা কাৰান্তক অনুমতিৰ বাবে দেখা কৰিবলৈ ক’লে।

মুকাম্বিকাই মনত পেলায়, “মোৰ ছোৱালী আৰু মই ড. কাৰান্তৰ ঘৰলৈ গ’লো। আগৰ হকা-বাধাক লৈ মোৰ মনত অলপ ক্ষোভো আছিল, তেওঁক লগ পাওতে মই যক্ষগণৰ বাবে মোৰ হাবিয়াসৰ কথা ক’লো আৰু জনালোঁ যে মোৰ ছোৱালীয়ে সেয়া শিকিব বিচাৰে।”

ড. কাৰান্তেয়ে সঁহাৰি দিবলৈ অলপ সময় ল’লে। তাৰ পিছত ক’লে, “যক্ষগণ কেন্দ্ৰটো যিকোনো আগ্ৰহী লোককে শিকাবলৈ পতা হৈছিল। যি লিংগৰেই নহওঁক, কোনোবাই যক্ষগণ শিকাত কোনো আপত্তি থাকিব নালাগে। এই কলাবিধ শিকিব খোজা সকলোৰে বাবে এই কেন্দ্ৰৰ দুৱাৰ খোলা।”

যক্ষগণ শিল্পৰ ক্ষেত্ৰখনত মহিলাই ভাগ লোৱাৰ ক্ষেত্ৰত মুকাম্বিকাই যি বাট কাটি থ’লে, তাৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ থাকি যাব, বিশেষজ্ঞই কয়। “ৰহনসনা, বহুপ্ৰসাৰী আৰু মুকলিকৈ অংগ সঞ্চালন, যিটো মহিলাৰ দেহৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰমী, সিয়েই মহিলাক একপ্ৰকাৰে মুক্ত কৰিছে,” শ্ৰুতিয়ে কয়। “পৰম্পৰাগত স্ত্ৰীবেশাৰ উপৰিও পুৰুষৰ চৰিত্ৰ অন্বেষণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মহিলাৰ মনত থকা উৎসুকতা আৰু আগ্ৰহ এইক্ষেত্ৰত মন কৰিবলগীয়া।”

যক্ষগণ এতিয়া ঘৰুৱা কাম-বনত সোমাই থকা মহিলাৰ মাজলৈ শিপাইছে, তেনে বহু মহিলাই এতিয়া সপ্তাহত এবাৰ হ’লেও মনৰ আনন্দ আৰু অৱসৰ বিনোদনৰ বাবে এই শিল্পক আদৰিছে। “এতিয়া পুৰণি পদ্ধতিৰ তেওঁলোক নতুন কাহিনী কথক,” শ্ৰুতিয়ে কয়।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন (এমএমএফ)ৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান