राजधानीतून कामगारांची माघार

गर्दीनं ओसंडून वाहणाऱ्या आनंद विहार रेल्वे स्थानकावर सोनू कुमार रावत आणि त्याचं कुटुंब एका कोपरा बसलंय. त्यांच्या अवतीभवती प्रवासी, फेरीवाले आणि गाड्यांची ये-जा सुरू आहे. २७ वर्षांचा सोनू आपल्या सामानावर लक्ष ठेवून आहे. त्याची पत्नी सितारा खातून त्यांच्या लहान बाळाला कडेवर घेऊन उभी आहे. दुपारचे दोन वाजून गेलेत अन् कडाक्याच्या उन्हात गर्दीने भरलेल्या प्लॅटफॉर्मवर त्यांना अजून चार तास गाडीची वाट पहावी लागणार आहे, त्यानंतर ते बिहारला जाणाऱ्या लिच्छवी एक्सप्रेसमध्ये बसतील.

सोनू गवंडी आहे, तर सितारा बांधकाम साइटवर मजूर म्हणून काम करते. कामाच्या शोधात दोघेही दररोज सकाळी गाझियाबादमधील मजूर नाक्यावर जाऊन उभे राहतात. सोनू सांगतो, “मागचे काही आठवडे आम्ही दिवसभर मजूर नाक्यावर थांबलो, पण दोन-तीन दिवस आम्हाला काहीच काम मिळालं नाही.”

अमेरिका-इस्त्राईल आणि इराण युद्ध सुरू झाल्यानंतर होर्मूझची सामुद्रधुनी रोखल्यामुळे देशभरात एलपीजीचे दर गगनाला भिडलेत, याचा परिणाम म्हणून रावत कुटुंबासाठी दिल्लीत राहणं आता आर्थिकदृष्ट्या अशक्य झालंय.

आधी आमचे गॅस सिलिंडरसाठी १२०० रुपये, घर भाड्यासाठी २,५०० रुपये आणि विजेसाठी ५०० रुपये खर्च व्हायचे. जेवणाचा खर्च पकडण्याआधीच महिन्याला ४,००० ते ५,००० रुपये खर्च व्हायचे असं सोनू सांगतो. मात्र आता या मूलभूत गरजा पूर्ण करणं कठीण झाल्यामुळे आता त्यांच्याकडे गावी परतण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नाही.

अन् त्यांच्या या परतीच्या प्रवासात मोठी अस्वस्थता दडलीये. या जोडप्यानं घरातून पळून जाऊन आंतरधर्मीय लग्न केलं होतं. स्वतःची ओळख लपवून काम मिळवण्याच्या उद्देशाने ते वर्षाभरापूर्वी दिल्लीत आले होते. पण आता हाती काम नसल्यानं त्यांना पुन्हा आपल्या गावी परत जावं लागणार आहे. ते सिवान जिल्ह्यातल्या मैरवा इथल्या सिताराच्या घरी जाण्याचा प्रयत्न करतील, जिथे त्यांना घरचे स्वीकारतील अशी त्यांना आशा आहे.

हे जोडपं दिल्लीत कानावणी गावातल्या झोपडपट्टीत एका खोलीत राहतं. महिन्यातून २० दिवस काम मिळतं असं सोनू सांगतो. एखाद्या महिन्यात चांगलं काम मिळाल्यावर आम्ही प्रत्येकी १०,००० रुपये देखील कमावले आहेत, हे सांगताना एलपीजीच्या संकटामुळे त्याच्या घराचं कोलमडलेलं गणित तो एक उसासा टाकून स्पष्ट करतो.

आज काळ्या बाजारात एलपीजीचे दर ३०० ते ४०० रुपये प्रति किलो झाले आहेत, जे एरवीपेक्षा तीन-चार पट जास्त आहेत. एक किलो गॅस जेमतेम दोन ते तीन दिवस पुरतो. त्यांच्या घरमालकाने खोलीत लाकडी चुली किंवा इंडक्शन शेगड्या वापरायला बंदी घातलीये, त्यामुळे त्यांना पूर्णपणे काळ्या बाजारातील एलपीजीवर अवलंबून रहावं लागतंय, जो आता त्यांना मिळणं किंवा परवडणं कठीण झालंय.

सोनू रावत जेव्हा केव्हा परत येईल तेव्हा तो एकटात दिल्लीत येईल. “पण कधी? मला माहित नाही,” असं तो मान हलवून सांगतो.

त्याच स्थानकावर मोहम्मद सिराज दुपारी २:३० च्या सप्तक्रांती एक्सप्रेसने मोतिहारीला जाण्यासाठी थांबला आहे. ३० वर्षांचा सिराज आपली पत्नी मोमिना खातून आणि तीन मुलींसह बिहारमधील मरीपूर मिलिक या गावी परत जातोय. त्या तीन मुलींपैकी एका मुलीला खूप ताप आला असून उलट्या होत आहेत. अन् तिचे आई-वडील आळीपाळीनं तिला कडेवर घेत आहेत.

सिराज हरियाणातील बहादूरगड येथे बांधकामाच्या ठिकाणी रोजंदारीवर काम करतो. त्याने या शहरात दुष्काळ, मंदी आणि महामारीचे दिवस सुद्धा पाहिलेत. पण हे असं काही त्याने यापूर्वी कधीच पाहिलं नव्हतं.

“जेव्हापासून एलपीजी सिलिंडर मिळणं कठीण झालं, तेव्हापासून आम्हाला अनेक समस्यांना तोंड द्यावं लागतंय,” असंतो सांगतो. “मी दिवसाला जास्तीत जास्त ४०० रुपये कमावतो आणि काळ्या बाजारात एक किलो गॅसची किंमत सुद्धा ४०० रुपयेच आहे. त्यामुळे मग आम्ही खाणार काय? प्रश्नच आहे.”

हरियाणातील गुरुग्राम इथल्या बाजघेरा मजूर छावणीत राहणारा सिराज आणि त्याचंकुटुंब चुलीचा वापर करून कसाबसा उदरनिर्वाह करत होतं, पण घरमालकाने त्याबद्दल तक्रार करायलासुरुवात केली. सिराज सांगतो की आता जळाऊ लाकूड सुद्धा ४ रुपये किलोवरून १० रुपये किलो झालंय.

मोमिना सुद्धा काळजीत आहे. “बाळाला रोज दूध गरम करून पाजावं लागतं, त्यात खूप गॅस खर्च होतो,” असंती सांगते.

काळ्या बाजारातील गॅसच्या किमती खूपच अनिश्चित असल्याचं सिराज नमूद करतो. “काही काळ तो ६०० रुपये किलो होता, आता तो ३५० रुपयांवर आला आहे. कधी भाव वाढतात तर कधी कमी होतात.”

सिराज साधारण १५ दिवसांनी पुन्हा दिल्लीला येण्याचा विचार करतोय, पण १६ वर्षांपूर्वी तो ज्या दिल्लीत आला होता तशी दिल्ली आता राहिलेली नाही. “२०१० पासून मी दिल्लीत राहतोय आणि काम करतोय, पण मी असा गॅसचा तुटवडा कधीच पाहिला नव्हता,” असं गाडीत चढताना तो सांगतो.