ಹುಲಿಯಿಂದಾಗಿ ವೈಧವ್ಯ, ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ

2015ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಖಾ ಮೊಂಡಲ್‌, ಪತಿ ಅಸಿತ್‌ ಅವರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. “ಏಡಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡಸರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಬಾಗನ್ಬಾರಿ ಕಾಡಿನ ಗರಲ್‌ ನದಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು, ನನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಲಿಯು ಒಯ್ದಿತೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು” ಎಂದರಾಕೆ. ಅಸಿತ್‌ ಮೊಂಡಲ್‌ ಸಾವಿಗೀಡಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ 32ರ ವಯಸ್ಸು. ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದನೆಯ ಏಕೈಕ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು.

ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಗೊಸಬ ವಲಯದ ಜಹರ್‌ ಕಾಲೋನಿ ಹಳ್ಳಿಯ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಶಿಖಾ, ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, ತನಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಲೆಂದು ವಕೀಲರೊಬ್ಬರಿಗೆ 10000 ರೂ.ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. “ಪೊಲೀಸ್‌ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ನಿರಾಕ್ಷೇಪಣಾಪತ್ರಗಳು, ವಿಮೆಯ ಕಾರ್ಡ್‌, ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನ ಪತ್ರ ಮತ್ತು ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಿತ್ತು.”

ವಕೀಲರು ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಯಿಂದ 1 ಲಕ್ಷ ರೂ.ಗಳ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಈಕೆಯ ಪತಿಯು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿಗೀಡಾದ ಕಾರಣ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ನಿರಾಕ್ಷೇಪಣಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ವಿಮಾ ಇಲಾಖೆಯು ಇದುವರೆಗೂ ಇವರಿಗೆ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿಲ್ಲ.

ಶಿಖಾ ಈಗ ಏಡಿ ಮತ್ತು ಸೀಗಡಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಂತ ಮನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲಾರದ ಇವರು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸುಂದರ್‌ಬನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರು ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 4200 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ಈ ನದೀ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಪ್ರದೇಶವು ಹುಲಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದೆ.

ತಮ್ಮ ದಿನನಿತ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಹಿಂಗಲ್ಗಂಜ್‌, ಗೊಸಬ, ಕುಲ್ಟಲಿ, ಪಥರ್‌ ಪ್ರತಿಮ ಮತ್ತು ಬಸಂತಿ ವಲಯಗಳ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿನ ಹುಲಿಗಳು ಅಪಾಯಕಾರಿಯೇ ಹೌದು. ಈ ವಲಯಗಳು ಸುಂದರ್‌ಬನ್ಸ್‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ (ಹುಲಿಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ) ನಿಕಟವಾಗಿವೆ. ಸುಮಾರು 1700 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 900 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ಬಫರ್‌ ವಲಯವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಗ್ರಾಮದ ಪುರುಷರು ಮೀನು ಮತ್ತು ಏಡಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಅಥವಾ ಜೇನುತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಹುಲಿಯೊಡನೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದಾಗ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಗಂಡಸರು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವಿಧವೆಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿಖರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಸ್ಥಳೀಯರು, ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರರ ಅಂದಾಜಿನಿಂತೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಮೂರು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 3000ದಷ್ಟಿದೆ. ಅಂದರೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 100 ಮಂದಿ ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಹುಲಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಧವೆಯಾದವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸುಂದರ್‌ಬನ್ಸ್‌ ರೂರಲ್‌ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸೊಸೈಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅರ್ಜುನ್‌ ಮೊಂಡಲ್‌ ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಾರೆ: “2011ರಿಂದ ಸುಮಾರು 250 ಮಹಿಳೆಯರು ಗೊಸಬಾದ ಲಹಿರಿಪುರ್‌ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯ್ತಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [22 ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ] ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರೊಬ್ಬರಿಗೂ ಪರಿಹಾರವು ದೊರೆತಿರುವುದಿಲ್ಲ.”

ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅಪಘಾತ ವಿಮಾ ಯೋಜನೆಯ ವತಿಯಿಂದ ಈ ಮಹಿಳೆಯರು ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಮಾರು 4-5 ಲಕ್ಷಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅನೇಕ ಷರತ್ತುಗಳಿವೆ: ಅರ್ಜುನ್‌ ಕೆಲವೊಂದನ್ನು ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ: “ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪತಿಯು ಸಾವಿಗೀಡಾಗಿರಬಾರದು. ಆತನು ದೋಣಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಪರವಾನಗಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದಿರಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ, ಪತ್ನಿಯು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಿವಿಧ ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯ.”

ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಮೀನುಗಾರರಾಗಿರುವ ಅರ್ಜುನ್‌, ಹೀಗೆಂದರು: “ಬಫರ್‌ ವಲಯವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆಂಬುದು ನಮಗೆ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರವು ದೋಣಿಗೆ ಅನುಮತಿಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಇದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರವಾನಗಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಸಹ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಮರ್ಜಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.”

ಹೀಗಾಗಿ, ದೋಣಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಅಥವಾ ಪರವಾನಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಪುರುಷರ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಎದುರಾಗುವ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಪರವಾನಗಿ ಇರಲಿ, ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸುತಾರಾಂ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡಸರು ಸಾವಿಗೀಡಾದಲ್ಲಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಬಿಗಡಾಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೊಸಬ ವಲಯದ ಪಥರ್‌ಪರ ಗ್ರಾಮದ 40 ವರ್ಷದ ನಮಿತ ನಿಸ್ವಾಸ್‌ ಅವರಿಗೂ ಇದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಎದುರಾಯಿತು. ಮೀನುಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಇವರ ಪತಿ ಮನೋರಂಜನ್‌ 2015ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಗೀಡಾದರು. ಬದುಕುಳಿದ ಅವರು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ವಾಪಸ್ಸಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. “ತಲೆಯ ಗಾಯದಿಂದಾದ ಸೋಂಕು ವಾಸಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪತಿಯು ದೋಣಿಯ ಅನುಮತಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರಾದರೂ, ಪೊಲೀಸರು ನನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಪರಿಹಾರದ ಸಲುವಾಗಿ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಗೆ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವು. ಹಣವಿನ್ನೂ ಬರಬೇಕಿದೆ. ನನ್ನಂತೆ ಅನೇಕ ವಿಧವೆಯರಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ನಮಗೆ ಮಾಸಿಕ ಪಿಂಚಣಿಯನ್ನಾದರೂ ನೀಡತಕ್ಕದ್ದು” ಎಂದರಾಕೆ.

ಹುಲಿಯಿಂದಾಗಿ ವಿಧವೆಯರಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಈ ಲೇಖಕರು 2016ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅರಣ್ಯ ಹಾಗೂ ಸುಂದರ್‌ಬನ್ಸ್‌ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.

ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ದೊರೆಯಿತು: ಕಳೆದ ಆರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಐದು ಮಹಿಳೆಯರು (ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುಮಾರು 100 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಇದು ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಮಾಣವಷ್ಟೇ) ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೂವರಿಗೆ ತಲಾ 1 ಲಕ್ಷ ರೂ.ಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಉಳಿದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರ ಗಂಡಂದಿರ ಮರಣೋತ್ತರ ವರದಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ ನಾನು ಮಾತನಾಡಿಸಿದ ಬಹುತೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದು, ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಇಲಾಖೆಯ ದತ್ತಾಂಶಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿತ್ತು – ಅಪರಿಪೂರ್ಣ ದಾಖಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಇತರೆ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಕಾರಣ ಬಹುಶಃ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ.

“ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಓಡಾಟದಿಂದಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಎದೆಗುಂದಿಸುವಂತಿದೆ. ಈ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿರುವುದಿಲ್ಲ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ದಕ್ಷಿಣ್‌ಬಂಗ ಮತ್ಸ್ಯಜೀಬಿ ವೇದಿಕೆಯ ಪ್ರದೀಪ್‌ ಚಟರ್ಜಿ (ಹುಲಿಯಿಂದಾಗಿ ವೈಧವ್ಯಕ್ಕೀಡಾದ ಮಹಿಳೆಯರು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕೋರಲು ಸಹಾಯಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಬಂಗಾಳದ ಮೀನುಗಾರರ ವೇದಿಕೆ). “ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಹುಲಿಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾದ ಸಾವಿನ ವರದಿಗಳು ಬರುತ್ತಲೇ ಇದ್ದು, ವಿಧವೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರವರು.

ಚಟರ್ಜಿಯವರು ತಿಳಿಸುವಂತೆ, ಪತಿಯು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಹೆದರಿ, ಪತಿಯ ಸಾವನ್ನು ʼಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾರೆ.ʼ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪರಿಹಾರವನ್ನೂ ಕೋರುವುದಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಪಥರ್‌ಪರ ಗ್ರಾಮದ ರನ್‌ಬಿಬಾಲಾ ಮೊಂಡಲ್‌, ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕೋರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇವರ ಪತಿಯು ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಗೀಡಾಗಿದ್ದರು. “ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ನನಗೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಏನೂ ದೊರೆತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನೀವು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲಿರಾ?” ಎಂದರಾಕೆ.